Γράφει η Αναστασία Καρρά
Οι γιορτές των Τρελλών, των Νηπίων και του Όνου — η ξεχασμένη μεσαιωνική ρίζα της Αποκριάς
Πριν από τα άρματα και τις μεταμφιέσεις, το καρναβάλι ήταν μια τελετουργία ανατροπής μέσα στους ναούς της μεσαιωνικής Ευρώπης. Για λίγες ημέρες ο κόσμος λειτουργούσε ανάποδα — και ακριβώς γι’ αυτό μπορούσε να συνεχίσει να λειτουργεί.
Αν περπατήσεις μια νύχτα Αποκριάς σε μια πόλη, θα δεις το γνώριμο θέαμα: άνθρωποι που για λίγο παύουν να είναι “αυτό που είναι”. Ο σοβαρός γίνεται γελωτοποιός, ο άγνωστος φοράει στέμμα, ο συνετός ξεχνάει την τάξη του. Γέλια, φωνές, μάσκες, υπερβολές……..Σαν να υπάρχει μια κρυφή συμφωνία: για λίγο, όλα επιτρέπονται.
Το παράξενο είναι ότι αυτή η ανάγκη δεν γεννήθηκε στις πλατείες, ούτε στις παρελάσεις, ούτε καν στις πόλεις. Για τη μορφή που έφτασε μέχρι τις σημερινές Απόκριες, ο μεγάλος εργαστηριακός χώρος ήταν κάποτε… οι εκκλησίες.
Ο Άγγελος Βλάχος, γράφοντας το 1876, περιγράφει μια Ευρώπη όπου η ανατροπή δεν συνέβαινε στο περιθώριο, αλλά επίσημα, σχεδόν θεσμικά: για λίγες ημέρες, η τάξη της κοινωνίας έμπαινε σε παρένθεση – όχι για να χαθεί, αλλά για να αντέξει.
Οι τρεις γιορτές που δεν μοιάζουν με τίποτα
Στην περίοδο των Χριστουγέννων, σε πολλές πόλεις της δυτικής Ευρώπης, τελούνταν τρεις συγγενικές γιορτές. Δεν ήταν “λαϊκό πανηγύρι” έξω από τον ναό. Ήταν τελετές μέσα στον ναό, με τη συμμετοχή κλήρου και κόσμου.
Η Γιορτή των Τρελλών ξεκινούσε σαν παιχνίδι εξουσίας. Ο κατώτερος κλήρος εξέλεγε έναν “Επίσκοπο των Τρελλών”. Του φορούσαν άμφια, τον ανέβαζαν στον θρόνο, κι ύστερα άρχιζε μια λειτουργία που στην αρχή έμοιαζε κανονική… μέχρι να αρχίσει να αλλάζει. Οι ψαλμοί γλιστρούσαν σε κωμικά τραγούδια, οι ευχές γίνονταν πειράγματα, η ευλάβεια μετατρεπόταν σε συμφωνημένο γέλιο. Δεν ήταν κατάργηση της ιεραρχίας – ήταν η προσωρινή αντιστροφή της. Για λίγες ώρες, ο “μικρός” δοκίμαζε την καρέκλα του “μεγάλου” και όλοι συμφωνούσαν να το δεχτούν.
Η Γιορτή των Νηπίων έδινε τη σκηνή στα παιδιά ή στους νεότερους μαθητευόμενους του ναού. Ένας μικρός ανακηρυσσόταν “επίσκοπος” και οδηγούσε την πομπή. Η εικόνα είχε μια παράξενη αξιοπρέπεια: δεν ήταν κοροϊδία, ήταν υπενθύμιση πως ο “τελευταίος” μπορεί να γίνει “πρώτος” – έστω για ένα απόγευμα, έστω μέσα σε τελετουργία.
Και ύστερα ερχόταν η πιο αλλόκοτη απ’ όλες: η Γιορτή του Όνου. Έφερναν έναν όνο μέσα στην εκκλησία, σε ανάμνηση της φυγής στην Αίγυπτο. Κι όταν έφτανε η ώρα των ύμνων, το τέλος δεν έκλεινε με ένα τυπικό “αμήν”. Έκλεινε με μίμηση: οι παρευρισκόμενοι γκάριζαν ρυθμικά, σαν να έλεγαν ότι ακόμη και το ιερό χρειάζεται μια στιγμή που να επιτρέπεται το αντίθετο της σοβαρότητας. Η λειτουργία γινόταν “ιερό γέλιο”.
Γιατί η Εκκλησία τις ανεχόταν
Ο Βλάχος επισημαίνει ότι οι κοινωνίες δεν μπορούν να ζουν μόνο με κανόνες.Η μεσαιωνική ζωή ήταν αυστηρή, ιεραρχική και γεμάτη απαγορεύσεις.Έτσι δημιουργήθηκε ένας θεσμοθετημένος χώρος εκτόνωσης.Σε έναν τέτοιο κόσμο, μια μικρή “άδεια” στην ανατροπή λειτουργούσε σαν βαλβίδα. Για λίγες ώρες:
– ο μαθητευόμενος διέταζε τον δάσκαλο,
– ο λαός γελούσε με την εξουσία,
– ο φόβος γινόταν παιχνίδι.
Κι έπειτα, την επόμενη ημέρα, όλα επέστρεφαν στη θέση τους – ίσως λίγο πιο ανθεκτικά.
Η σκηνή που όλοι γνωρίζουν — αλλά λίγοι αναγνωρίζουν
Υπάρχει μια από τις πιο καθαρές λογοτεχνικές περιγραφές της Γιορτής των Τρελλών που οι περισσότεροι έχουν ήδη διαβάσει χωρίς να το καταλάβουν.
Στην αρχή του μυθιστορήματος « Η Παναγία των Παρισίων» του Victor Hugo, το πλήθος συγκεντρώνεται μπροστά στον καθεδρικό ναό για μια παράξενη εκλογή: διαλέγουν τον “Πάπα των Τρελλών”.
Οι άνθρωποι κάνουν γκριμάτσες, γελούν, χλευάζουν την επισημότητα, μέχρι που το πιο παραμορφωμένο πρόσωπο νικά — και στεφανώνεται.
Ο Κουασιμόδος ανακηρύσσεται βασιλιάς της ημέρας.
Η σκηνή συχνά διαβάζεται σαν λογοτεχνική επινόηση ή σαν απλή δραματική εισαγωγή του ήρωα.
Στην πραγματικότητα είναι σχεδόν ιστορικό στιγμιότυπο: ακριβώς έτσι λειτουργούσε η μεσαιωνική Γιορτή των Τρελλών. Ένας “αντί-άρχοντας”, εκλεγμένος από το πλήθος, γινόταν για λίγο η ανώτατη μορφή εξουσίας — όχι παρά την ασχήμια ή τη χαμηλή του θέση, αλλά εξαιτίας τους.
Η ανατροπή δεν ήταν προσβολή της τάξης.
Ήταν η τελετουργική επιβεβαίωσή της.
Η απαγόρευση που δεν σκότωσε το έθιμο
Από τον 15ο αιώνα και μετά, οι υπερβολές πλήθυναν. Η παρωδία συχνά ξέφευγε από το συμβολικό όριο και γινόταν αταξία. Η Εκκλησία άρχισε να τις απαγορεύει. Το γέλιο έπρεπε να φύγει από τον ναό.
Αλλά το έθιμο δεν χάθηκε. Απλώς άλλαξε σπίτι.
Η “φυγή” προς την Ιταλία: όταν ο ναός έγινε πλατεία
Το πνεύμα του μετακινήθηκε από τον ναό στην πόλη — κυρίως στις ιταλικές δημοκρατίες.Στις ιταλικές πόλεις – Βενετία, Φλωρεντία και άλλες εμπορικές δημοκρατίες – η παλιά ανάγκη για ανατροπή βρήκε νέο χώρο. Εκεί, η γιορτή πήρε τη μορφή που σήμερα αναγνωρίζουμε ως καρναβάλι: πομπές, άρματα, τραγούδια, δημόσια σάτιρα, και πάνω απ’ όλα μάσκες.
Η μάσκα έκανε κάτι θεμελιώδες: έσβηνε προσωρινά τις κοινωνικές διαφορές. Δεν ξεχώριζες ποιος ήταν πλούσιος και ποιος φτωχός, ποιος είχε κύρος και ποιος δεν είχε. Η ανατροπή δεν χρειαζόταν πια τον “Επίσκοπο των Τρελλών”. Η ίδια η πόλη γινόταν σκηνή.
Εκεί γεννήθηκε η νέα μορφή του καρναβαλιού.
Η μάσκα αντικατέστησε τον «Επίσκοπο των Τρελών».
Η πόλη αντικατέστησε τον ναό.
Η μεγάλη διάδοση
Από την Ιταλία το έθιμο ταξίδεψε ξανά στην Ευρώπη — αυτή τη φορά ως αστική γιορτή.
Η Γαλλία κράτησε τη σάτιρα.
Η Γερμανία τις θορυβώδεις πομπές.
Η Ισπανία το θέαμα.
Το καρναβάλι είχε πλέον αλλάξει: δεν ήταν θρησκευτική τελετή, αλλά κοινωνικός θεσμός.
Οι Άγγλοι βασιλείς και το θέατρο
Στην Αγγλία η παλιά μεσαιωνική συνήθεια της προσωρινής ανατροπής δεν χάθηκε· μεταμορφώθηκε.
Ο “Lord of Misrule”, ο άρχοντας της αταξίας των χειμερινών εορτών, δεν ήταν απλώς μια λαϊκή φιγούρα διασκέδασης• ήταν η επιβίωση της ίδιας ιδέας που συναντούσαμε αιώνες πριν στον “Επίσκοπο των Τρελλών”. Για λίγες ημέρες ο κόσμος επιτρεπόταν να λειτουργεί ανάποδα — και όλοι γνώριζαν ότι ακριβώς αυτή η προσωρινότητα τον έκανε ασφαλή.
Αυτή η διπλή κατάσταση — τάξη και ανατροπή μαζί — πέρασε σχεδόν αυτούσια στο αγγλικό θέατρο.
Τα έργα του William Shakespeare δεν είναι απλώς κωμωδίες παρεξηγήσεων. Σχεδόν σε όλα επαναλαμβάνεται το ίδιο μοτίβο της γιορτής:οι ταυτότητες μπερδεύονται, οι κοινωνικές βαθμίδες ανατρέπονται, οι υπηρέτες γίνονται σοφότεροι από τους αφέντες, οι γυναίκες μεταμφιέζονται σε άνδρες, οι εραστές χάνουν το όνομά τους μέσα στο παιχνίδι.
Δεν είναι τυχαίο ότι σε έργα όπως το Δωδέκατη Νύχτα ή το Όνειρο Καλοκαιρινής Νύχτας η πραγματικότητα μοιάζει να αναστέλλεται: κανείς δεν είναι ακριβώς αυτό που φαίνεται, αλλά κανείς δεν χάνεται πραγματικά.
Το χάος επιτρέπεται επειδή είναι προσωρινό.
Όπως στη γιορτή, έτσι και στο τέλος της παράστασης η κοινωνική τάξη επανέρχεται — ελαφρώς εξαγνισμένη.Ο Σαίξπηρ δεν περιγράφει απλώς την αποκριά χρησιμοποιεί τον ίδιο της τον μηχανισμό.
Το νόημα πίσω από το έθιμο
Το συμπέρασμα που προκύπτει είναι απλό αλλά εντυπωσιακό.
Το καρναβάλι δεν είναι απλώς γιορτή χαράς.
Είναι μηχανισμός ισορροπίας.
Η κοινωνία χρειάζεται μια στιγμή όπου επιτρέπεται το αντίθετο της καθημερινότητας.
Και στην Ελλάδα
Όταν το έθιμο έφτασε στον ελληνικό χώρο, συνάντησε παλαιότερες λαϊκές τελετουργίες που του έμοιαζαν. Οι μεταμφιέσεις των χωρικών, τα κουδούνια, οι θορυβώδεις πομπές και τα σκωπτικά πειράγματα υπήρχαν ήδη ως τρόποι να «ξυπνήσει» η άνοιξη και να φύγει ο χειμώνας.
Έτσι οι Απόκριες κράτησαν διπλό χαρακτήρα: δυτική σάτιρα και παλιά αγροτική παράδοση μαζί. Ο φτωχός γινόταν άρχοντας, ο σοβαρός γελωτοποιός, και η κοινότητα γελούσε με τον εαυτό της χωρίς κακία.
Και όταν έφτανε η Καθαρά Δευτέρα, η ζωή επέστρεφε στην τάξη της — όπως συνέβαινε αιώνες πριν. Το γλέντι τελείωνε, αλλά κάτι είχε ελαφρύνει. Γιατί το καρναβάλι δεν καταργεί την καθημερινότητα• τη βοηθά να συνεχιστεί.
Η άδεια στο χάος προστατεύει την τάξη.
Γι’ αυτό, παρά τις απαγορεύσεις, τις μεταρρυθμίσεις και τις αλλαγές αιώνων, το καρναβάλι δεν εξαφανίστηκε ποτέ. Απλώς άλλαξε χώρο: από τον ναό στην πλατεία και από την πλατεία στη σύγχρονη πόλη.
Και πίσω από κάθε μάσκα, ακόμη και σήμερα, κρύβεται η ίδια παλιά ανάγκη: να γελάσουμε με όσα κανονικά δεν επιτρέπεται να αγγίξουμε.
* Foto εξωφύλλου: Απόκριες στην Αθήνα του 19ου αιώνα. Το ευρωπαϊκό καρναβάλι συναντά τις ελληνικές λαϊκές μεταμφιέσεις και γίνεται αστική γιορτή. Πηγή: Περιηγητικό χαρακτικό, 19ος αιώνας.
* 1η foto: Ο «Άρχοντας της Αταξίας» στις αγγλικές αυλές. Προσωρινός κυβερνήτης του γλεντιού και συγγενής των μεσαιωνικών τελετών ανατροπής που πέρασαν στο θέατρο. Πηγή: Βρετανικό χαρακτικό 18ου–19ου αιώνα.
* 2η foto: Η «Γιορτή των Τρελλών» σε εικονογράφηση του 19ου αιώνα. Κατά τον Μεσαίωνα ο κατώτερος κλήρος αναλάμβανε συμβολικά την εξουσία και η λειτουργία μετατρεπόταν σε τελετουργικό γέλιο. Πηγή: Χαρακτικό 19ου αι., αναπαράσταση μεσαιωνικού εθίμου (La fête des fous et des diacres).