«ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ, το άλλο πρόσωπο του κυβερνήτη»

Ο Λευτέρης Παπακώστας μιλά για το νέο του βιβλίο για τον Καποδίστρια

Στο Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια που έχει τίτλο «ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ, το άλλο πρόσωπο του κυβερνήτη» είναι αφιερωμένο το νέο βιβλίο του Αρτινού συγγραφέα Λευτέρη Παπακώστα, το οποίο παρουσιάστηκε στις 2 Φεβρουαρίου, στο Μέγαρο Μουσικής με τεράστια επιτυχία.
Είναι ένα βιβλίο που κατά βάση στηρίζεται σε αρχειακό Υλικό, Δημόσια και Ιδιωτικά έγγραφα, επιστολές και κείμενα επιφανών προσώπων που αφορούν τον Καποδίστρια από την περίοδο της πρόσκλησης στην Πετρούπολη μέχρι την περίοδο της δολοφονίας του το 1831.
Ο Λευτέρης Παπακώστας μιλά για τον Ιωάννη Καποδίστρια και το νέο του βιβλίο.

ΕΡΩΤ.: Τι ήταν αυτό που σας ώθησε να αναζητήσετε “το άλλο πρόσωπο” του Ιωάννη Καποδίστρια και να επιστρέψετε σε μια τόσο φορτισμένη ιστορικά προσωπικότητα;
ΑΠΑΝΤ.: Όπως γράφω και στην εισαγωγή του βιβλίου ο βασικός λόγος για τον οποίο ξεκίνησα να γράφω το δεύτερο βιβλίο για τον Ιωάννη Καποδίστρια ήταν η επιθυμία μου να τον γνωρίσω καλύτερα. Ή καλύτερα να τον γνωρίσω σε βάθος ως άνθρωπο που ζει μέσα σε ένα συγκεκριμένο τόπο και χρόνο που βρίσκεται σε μία ιστορική μετεξέλιξη. Γιατί όπως ανέφεραν στις μελέτες τους τόσο ο Ιστορικός Βερναρδάκης όσο και ο Κωνσταντίνος Δαφνής αυτός ο μεγάλος πολιτικός είναι στην ουσία του άγνωστος, παρά τις χιλιάδες αναφορές που έχουν γίνει σ’ αυτόν και στο έργο του.

Θέλησα να αποκαλύψω μελετώντας πρωτογενές υλικό μέσα από τις πηγές και ιδιαίτερα εκείνες που τον εκφράζουν καλύτερα , όπως είναι οι επιστολές προς τον πατέρα του ή πρόσωπα με τα οποία είχε συνδεθεί τι σκέφτεται, τι τον απασχολεί, ποιες οι ανησυχίες του, ποια η φιλοσοφική του συγκρότηση ποιες προτεραιότητες είχε θέσει στη ζωή του. Γιατί είχε προκαλέσει τέτοια εντύπωση στην Ευρώπη και πώς κατόρθωσε να διαδραματίσει τόσο σημαντικό ρόλο στις ευρωπαϊκές υποθέσεις. Για μένα όλο αυτό ήταν ένα μυστήριο που ήθελα να το ξεδιαλύνω. Πρώτα στη δική μου σκέψη.

ΕΡΩΤ.: Το βιβλίο στηρίζεται σε σπάνιο αρχειακό υλικό και προσωπικές επιστολές του Καποδίστρια. Υπήρξε κάποιο τεκμήριο που σας συγκλόνισε ή σας έκανε να αναθεωρήσετε όσα γνωρίζατε μέχρι τότε;
ΑΠΑΝΤ.: Είχα πάντοτε την πεποίθηση ότι ήταν ένα άτομο με ιδιαίτερες ικανότητες. Επομένως τα στοιχεία που παραθέτω επιβεβαιώνουν την άποψη ότι πρόκειται για ένα τέτοιο άτομο. Αυτό επιβεβαιώνεται από τη μελέτη των αυστριακών αρχείων , πολλά από τα οποία εμπεριέχονται στα απομνημονεύματα του καγκελάριου Μέττερνιχ. Από τη μελέτη αυτή προκύπτουν εντυπωσιακά στοιχεία, τα οποία μου ενίσχυσαν την πεποίθηση ότι πρόκειται για ένα εξαιρετικό άτομο που απασχόλησε τον ευρωπαϊκό χώρο από την πρώτη στιγμή της εμφάνισής του στο πολιτικό προσκήνιο.

Συγκεκριμένα από την εμφάνισή του στη Βιέννη το 1811 ασχολούνται μαζί του οι μυστικές υπηρεσίες της Αυστρίας, ενώ τυπικά είναι ένας ασήμαντος κατώτερος υπάλληλος στη ρωσική πρεσβεία. Σε έγγραφό του ο αρχηγός της αστυνομίας και υπουργός ασφαλείας της Αυστρίας ενημερώνει τον Μέττερνιχ .
«Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Καποδίστριας εκτός του κυρίου ρόλου του προορίζεται να προσηλυτίσει, αλλά και να οργανώσει κατά το πνεύμα της ρωσικής πολιτικής τους εν Βιέννη Έλληνες. Τούτο συνάγεται από τις έρευνές μας σύμφωνα με τις οποίες ο ίδιος ενδιαφέρεται να συγκεντρώσει πληροφορίες πολιτικής φύσεως…..»

ΕΡΩΤ.: Μέσα από την έρευνά σας αναδύεται ένας Καποδίστριας πολύ διαφορετικός από εκείνον της επίσημης
ιστοριογραφίας. Ποια θεωρείτε τη μεγαλύτερη παρεξήγηση γύρω από το πρόσωπό του;
ΑΠΑΝΤ.: Κατά το παρελθόν την ελληνική ιστοριογραφία υπηρέτησαν σπουδαίοι επιστήμονες, όπως ο Διονύσιος Κόκκινος, ο Απόστολος Δασκαλάκης, ο Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος, ο Γεώργιος Ασπρέας, ο Απόστολος Βακαλόπουλος ή ο Κωνσταντίνος Δαφνής κα.

Ωστόσο ένα μεγάλο μέρος της νεότερης ιστοριογραφίας επικεντρώνει την προσοχή της στον τρόπο με τον οποίο ο Καποδίστριας άσκησε την πολιτική του όταν ήλθε στην Ελλάδα και ιδιαίτερα στη σύγκρουση που επήλθε από την αναστολή της λειτουργίας του συντάγματος της Τροιζήνας, με βάση το οποίο εκλήθη στην Ελλάδα να κυβερνήσει, αλλά και τη σύγκρουση για διαφορετικούς λόγους με τη Μάνη και την Ύδρα ή σε. Άλλοτε η ιστορική έρευνα επικεντρώνεται σε επιμέρους θέματα όπως είναι για παράδειγμα η αυταρχικότητα του Καποδίστρια , η οικονομική του πολιτική ή ακόμη και η αγιοποίησή του.

Θεωρώ ότι η μεγαλύτερη παρεξήγηση είναι η προσπάθεια να ερμηνευτεί η πολιτική του Καποδίστρια όχι με βάση τις συνθήκες που επικρατούσαν στην Ελλάδα και την Ευρώπη την περίοδο που ανέλαβε να κυβερνήσει, αλλά με βάση τις συνθήκες που επικρατούν στην εποχή μας . Και αυτό όπως λέει στην «Εισαγωγή στη Φιλοσοφία της Ιστορίας» ο W.H.WALSH, είναι το έργο του ιστορικού Να ανασυνθέτει δηλαδή τα γεγονότα με βάση της συνθήκες που επικρατούσαν στη εποχή που διαμορφώνεται το ιστορικό γεγονός και όχι στην εποχή που ζει ο ιστορικός.

ΕΡΩΤ.: Στο βιβλίο σας ο ευγενής Κερκυραίος αριστοκράτης μεταμορφώνεται, όταν χρειάζεται, σε έναν σκληροτράχηλο “πολεμιστή” της ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής. Πώς συνυπάρχουν αυτές οι δύο όψεις στην ίδια προσωπικότητα;
ΑΠΑΝΤ.: Μα από την αρχή της εμφάνισής του ο Καποδίστριας ήταν ένα τέτοιο άτομο. Αρκεί να θυμηθούμε τον τρόπο με τον οποίο χειρίστηκε την επανάσταση στην Κεφαλονιά σε ηλικία μόλις 25 ετών και ακολούθως την προσπάθειά του κατά την πολιορκία της Λευκάδας, ως υπεύθυνος της Ιονίου πολιτείας.

Εκεί εργάστηκε μαζί με όλον τον πληθυσμό ως απλός εργάτης, με το φτυάρι και το τσαπί για τη διάνοιξη της τάφρου που θα προστάτευε το νησί. Ήταν από εκείνη την εποχή η σαφέστερη απόδειξη ότι ο ευγενής αριστοκράτης συνυπήρχε με τον δυναμικό επαναστάτη, άκαμπτο απέναντι σε κάθε δυσκολία. Αυτό ακριβώς είδε ο επιτετραμμένος της Ρωσίας, Γεώργιος Μοντσενίγος, αλλά και ο στρατηγός Παπαδόπουλος και τον πρότειναν για την υπηρεσία του Τσάρου Αλεξάνδρου Α. Και το επιβεβαίωσε αυτό με τη συμμετοχή του στον πόλεμο της Ρωσίας κατά του Ναπολέοντα το 1812.

Το ίδιο μαχητικό πνεύμα διακρίνει τον Καποδίστρια όταν του ανατίθεται συγκεκριμένος ρόλος στο υπουργείο των Εξωτερικών της Ρωσίας και καλείται να υπερασπιστεί αξίες που εκπορεύονται από τον χριστιανισμό και τον ανθρωπισμό. Γίνεται ο σκληρότερος αντίπαλος του Μέττερνιχ σε τέτοιο βαθμό που ο Μέττερνιχ σε επιστολή του προς την πριγκίπισσα Λίεβεν της Ρωσίας σημειώνει σε επιστολή του:
«Ο πρώτος υπουργός του Αυτοκράτορα συνεχίζει να μας κρατά σε ανυπόφορη αναμονή. Πόσο κακό μας προξενεί με τον τρόπο που ενεργεί πόσο μας ερεθίζει τα πνεύματα, πώς διαστρέφει τα γεγονότα ρίχνοντας λάδι στη φωτιά. Από τότε που δημιουργήθηκε ο κόσμος δεν εμφανίστηκε άλλος όμοιός του…..»

ΕΡΩΤ.: Η διαδρομή του Καποδίστρια στην Ευρώπη και η συμμετοχή του στους αγώνες κατά του Ναπολέοντα φαίνεται να τον διαμορφώνουν καθοριστικά. Πόσο ευρωπαϊκός ήταν τελικά ο τρόπος σκέψης του για την Ελλάδα που οραματιζόταν;
ΑΠΑΝΤ.: Η πραγματικότητα είναι ότι ο Καποδίστριας ήταν μία διαμορφωμένη πολιτική οντότητα πολύ πριν από τη συμμετοχή του στον πόλεμο κατά του Ναπολέοντα. Στο μυαλό του είναι ξεκάθαρη η αντίληψη ότι η Γαλλική επανάσταση με τη μορφή που έλαβε ήταν καταστροφική και για τη Γαλλία, αλλά και για την Ευρώπη, όπου αυτή θα επιβάλλονταν.

Γι’ αυτό και σε επιστολή του προς τον πατέρα του με ημερομηνία 17 Μαρτίου 1815 από τη Βιέννη που βρίσκεται για το Συνέδριο της ειρήνης γράφει:
« Έχομεν ήδη την απόδειξιν τούτου εις τας ταχείας επιτυχίας της κακοηθείας και της δολιότητος των Γάλλων. Δεν είναι εις μόνος ανήρ τον οποίον η Ευρώπη είναι αποφασισμένη να πολεμήσει. Είναι μία γενεά ανθρώπων χωρίς θρησκείαν, χωρίς τιμήν, χωρίς πατρίδα, χωρίς αρχάς, μία γενεά την οποίαν πρέπει να τιμωρήσωμεν και διορθώσωμεν. Είθε η γενεά αύτη να περιορίζεται μόνον εις εκείνην επί της οποίας αμέσως ο Βοναπάρτης ασκεί την μοχθηράν επίδρασίν του…»

Σε ό,τι αφορά το δεύτερο μέρος της ερώτησής σας θα είχα να σημειώσω ότι ο Καποδίστριας οραματίζεται για την Ελλάδα έναν τρόπο οργάνωσης, αλλά και λειτουργίας του κράτους που θα δημιουργούνταν ανάλογο με εκείνα που ήδη λειτουργούσαν στην Ευρώπη και οπωσδήποτε ανάλογο με αυτό που με τη συμβολή του δημιουργήθηκε στην Ελβετία. Κράτος το οποίο να λειτουργεί με σεβασμό στους νόμους του κράτους, με πειθαρχία, με σεβασμό στις αρχές της πολιτείας. Για κάτι τέτοιο όμως οι Έλληνες αποδείχτηκε ότι δεν ήταν έτοιμοι.

ΕΡΩΤ.: Μέσα από τις προσωπικές του εκμυστηρεύσεις διακρίνεται έντονα η αγωνία, αλλά και η πίστη του στο όραμά του. Πιστεύετε ότι υποτίμησε τη δύναμη των εσωτερικών αντιδράσεων που θα συναντούσε ως Κυβερνήτης;
ΑΠΑΝΤ.: Όχι. Γνώριζε ότι ερχόμενος στην Ελλάδα θα συναντούσε αντιδράσεις. Είχε άλλωστε όλο το χρόνο, κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Ελβετία, από το 1822 μέχρι το 1827, να παρακολουθεί όλες τις εξελίξεις στην Ελλάδα, αλλά και να ενημερώνεται τακτικά για όσα συνέβαιναν εκεί, από πολλά πρόσωπα.

Πίστευε όμως ότι οι διαφορές αυτές θα εξαλείφονταν προκειμένου να δημιουργηθεί ένα κράτος σε υγιείς βάσεις. Και αυτό τουλάχιστον φάνηκε στην αρχή όταν οι αντιδικίες και ο εμφύλιος στο Ναύπλιο σταμάτησαν και όλοι δήλωσαν υποταγή στον Κυβερνήτη. Σύντομα όμως διαπίστωσε ότι το πρόβλημα ήταν πολύ πιο σύνθετο και ότι ένα μεγάλο μέρος της τάξης που κυριαρχούσε κατά τη διάρκεια της επανάστασης δεν ήταν διατεθειμένο να του παραχωρήσει το σύνολο της εξουσίας που κατείχε.

Το πρόσχημα που βρήκε για να τον πολεμήσει ήταν η αναστολή του Συντάγματος, την οποία εκείνος έκρινε απαραίτητη προκειμένου το κράτος να προχωρήσει σύντομα στις διαδικασίες που απαιτούνταν για τη συγκρότησή του, κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα, που είχε κατά νου.

ΕΡΩΤ.: Η δολοφονία του παρουσιάζεται όχι ως τέλος, αλλά ως αρχή μιας βαθύτερης γνωριμίας με τον Καποδίστρια. Τι πιστεύετε ότι θα είχε αλλάξει στην ιστορία της χώρας αν είχε προλάβει να ολοκληρώσει το έργο του;
ΑΠΑΝΤ.: Για την εποχή που συντελέστηκε η δολοφονία όχι. Δεν ήταν η αρχή μιας βαθύτερης γνωριμίας. Και τούτο γιατί για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα η προσπάθεια του Καποδίστρια εγκαταλείφθηκε και ο ίδιος έμεινε ζωντανός μόνο στη σκέψη του λαού που τον αγάπησε πολύ. Από την επίσημη πολιτεία ξεχάστηκε για πάνω από εκατό χρόνια.

Και μόνο το 1931 ο Ελευθέριος Βενιζέλος με απόφασή του αναγνώρισε την αναμορφωτική του προσπάθεια και αποφάσισε να στηθεί ανδριάντας του μπροστά στο πανεπιστήμιο. Ακόμη και η ιστορική έρευνα δεν του έδωσε τη δέουσα σημασία. Αυτό ήταν και ο βασικός λόγος που αποφάσισα την έκδοση των δύο βιβλίων μου. Το πρώτο με τον Τίτλο «Ιωάννης Καποδίστριας, ένας κυβερνήτης για την Ελλάδα» και το δεύτερο με τον τίτλο «Ιωάννης Καποδίστριας Το άλλο πρόσωπο του Κυβερνήτη».

Σχετικά με την ερώτησή σας δε μπορούμε να ξέρουμε τι θα είχε συμβεί ΑΝ. Γιατί η ιστορία δε γράφεται με αν. Ωστόσο θα μπορούσαν να αλλάξουν πολλά πράγματα εφόσον οι Έλληνες διέθεταν ωριμότητα, παιδεία, κοινωνική οργάνωση, πίστη στους θεσμούς της πολιτείας στην οποία ανήκαν. Και γνωρίζουμε ότι οι Έλληνες όλα αυτά τα στοιχεία δεν τα διέθεταν. Γι’ αυτό ο Καποδίστριας έθεσε ως βασικό άξονα της πολιτικής του την παιδεία, προκειμένου να δημιουργηθεί ένα κράτος σε υγιείς βάσεις , προκειμένου οι Έλληνες μελλοντικά να είναι σε θέση να ζήσουν σε οργανωμένη πολιτεία, δίνοντας ταυτόχρονα έμφαση στη νέα γενιά επί της οποίας φιλοδοξούσε να οικοδομήσει τη νέα χώρα.

ΕΡΩΤ.: Σχεδόν δύο αιώνες μετά, γιατί θεωρείτε ότι ο Ιωάννης Καποδίστριας εξακολουθεί να αποτελεί πρότυπο πολιτικού ανδρός και τι έχει ή δεν έχει διδαχτεί η σύγχρονη Ελλάδα από τη διαδρομή και τη μοίρα του;
ΑΠΑΝΤ.: Για την ανιδιοτέλεια με την οποία εργάστηκε κατά την παραμονή του στην Ελλάδα. Για την πίστη του σε ιδανικά όπως είναι η δικαιοσύνη, η ισότητα, η ελευθερία, η αγάπη στην πατρίδα, η ορθοδοξία. Για τη διάθεση της θυσίας που έδειξε μέχρι το τέλος της ζωής του και την παντελή αδιαφορία για το προσωπικό συμφέρον.

Για τη σύγχρονη Ελλάδα ο Καποδίστριας, όπως ήδη αναφέρθηκε παρέμεινε για μακρό χρονικό διάστημα άγνωστο πρόσωπο. Μόνο τα τελευταία χρόνια είδαν το φως της δημοσιότητας αξιόλογα έργα μεγάλων ιστορικών , όπως της Ελένης Κούκου, του Κωνσταντίνου Δαφνή, του Πολυχρόνη Ενεπεκίδη, του Αλέξανδρου Δεσποτόπουλου, του Γιώργου Γεωργή και του Παύλου Πετρίδη. Αλλά και τα έργα αυτά παρέμειναν σε χαμηλές πτήσεις.

Προσωπικά, και χωρίς να παραβλέψω το μεγάλο ενδιαφέρον που δημιουργήθηκε στο κοινό από την ταινία του Γιάννη Σμαραγδή για τον Καποδίστρια, θα ήθελα να ελπίζω ότι με τα βιβλία μου αυτά, όπως ήδη διαφαίνεται, θα έχει το αναγνωστικό κοινό τη δυνατότητα να αναζητήσει την ιστορική αλήθεια για να μάθει ποιος επιτέλους ήταν αυτός ο Ιωάννης Καποδίστριας, που χαρακτηρίζεται από πολλούς ως ο μεγαλύτερος πολιτικός της νεότερης Ελλάδας.