Από την κρητική αναγεννησιακή τραγωδία στο λαϊκό δρώμενο της Ηπείρου
Ένα αποκριάτικο δρώμενο της Άρτας κρύβει πίσω του μια ολόκληρη θεατρική διαδρομή αιώνων. Ο «Πανάρατος», το υπαίθριο λαϊκό δράμα της πόλης, φαίνεται να αποτελεί ζωντανή διασκευή της κρητικής «Ερωφίλης», που πέρασε από την αναγεννησιακή σκηνή στη μνήμη και στο στόμα του λαού.
Γράφει η Αναστασία Καρρά
Θέατρο χωρίς σκηνή
Αποκριές στην Άρτα χωρίς τον «Πανάρατο» δεν ήταν Αποκριές. Για δεκαετίες – ίσως και αιώνες – το όνομα αυτό σήμαινε κάτι πολύ περισσότερο από ένα έθιμο. Ήταν το μεγάλο λαϊκό δράμα της πόλης, ένα υπαίθριο θέατρο που ζωντάνευε σε πλατείες, σταυροδρόμια και γειτονιές.
Η παράσταση δεν είχε σκηνικά ούτε σταθερό χώρο. Όταν τελείωνε σε ένα σημείο, ο θίασος μεταφερόταν αλλού για να επαναληφθεί, ώστε να το παρακολουθήσουν όλοι. Ολόκληρη η πόλη γινόταν σκηνή.
Ο θίασος αριθμούσε περίπου είκοσι πρόσωπα: ο Βασιλιάς, η Βασιλοπούλα, ο Πανάρατος, ο Χάρος, ο Καρποφόρος, αξιωματικοί, σαλπιγκτές και στρατιώτες. Δεν ήταν σπάνιο να προστίθενται ρόλοι, ώστε να συμμετέχουν περισσότεροι νέοι. Ήταν πράξη συλλογική, όχι απλώς θεατρική.
Η τραγωδία μέσα στην Αποκριά
Παρότι παρουσιαζόταν μέσα στο εορταστικό κλίμα της Αποκριάς, το έργο είχε τραγικό πυρήνα. Ο «Πανάρατος» ξεκινούσε με τον μονόλογο του Χάρου, που προμήνυε το κακό.
Ο Βασιλιάς διέταζε τον Πανάρατο να αναγγείλει στη Βασιλοπούλα ότι θα την παντρέψει, παρότι ο ίδιος την αγαπούσε. Η προδοσία από αντίζηλο οδηγούσε στη σύλληψη και στον αποκεφαλισμό του νέου. Η κορύφωση ερχόταν όταν ο Βασιλιάς παρουσίαζε το κεφάλι του Πανάρατου στη Βασιλοπούλα, η οποία πέθαινε από τη θλίψη. Στο τέλος, η ίδια η εξουσία τιμωρούνταν.
Η ένταση ήταν τέτοια ώστε οι γυναίκες έκλαιγαν και τα παιδιά τρόμαζαν. Δεν επρόκειτο για απλή διασκέδαση, αλλά για μια μορφή λαϊκής κάθαρσης.
Οι στολές ήταν απλές αλλά έντονες: κορόνα και κορδέλες για τον Βασιλιά, χάρτινες περικεφαλαίες για τους αξιωματικούς, πολυθρόνα για τον «θρόνο», ενώ ο Χάρος εμφανιζόταν με μαύρη προσωπίδα, προβιά και κοσιά. Η μάσκα δεν ήταν διακοσμητικό στοιχείο• ήταν το μέσο της μεταμόρφωσης.
Από την Κρήτη στην Ήπειρο
Η φιλολογική έρευνα δείχνει ότι ο «Πανάρατος» αποτελεί λαϊκή διασκευή της κρητικής αναγεννησιακής τραγωδίας «Ερωφίλη» του Γεώργιου Χορτάτζη.
Μετά την άλωση του Χάνδακα το 1669, Κρήτες πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στη δυτική Ελλάδα και στα Επτάνησα, μεταφέροντας μαζί τους και τα σημαντικά έργα της κρητικής λογοτεχνίας. Η «Ερωφίλη» εκδόθηκε επανειλημμένα στη Βενετία και παίχτηκε και εκτός Κρήτης, αφήνοντας ίχνη στη λαϊκή μνήμη.
Μαρτυρείται μάλιστα ότι έως και τα νεότερα χρόνια γίνονταν λαϊκές παραστάσεις με υλικό από την «Ερωφίλη» στην Άρτα, στο Ζαγόρι και στα Τρίκαλα Θεσσαλίας. Με τον χρόνο, το λόγιο έργο μετασχηματίστηκε. Τα ονόματα άλλαξαν, οι στίχοι προσαρμόστηκαν, το κείμενο συντομεύτηκε ή εμπλουτίστηκε. Έτσι γεννήθηκε ο «Πανάρατος» της λαϊκής σκηνής.
Οι παραλλαγές και η διαδρομή στο Καρπενήσι
Στην Άρτα καταγράφηκε σύντομη μορφή περίπου 109–110 στίχων, διασωσμένη κυρίως από μνήμης. Σε άλλες περιοχές εμφανίζονται εκτενέστερες παραλλαγές.
Στο Καρπενήσι, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, το δρώμενο μεταφέρθηκε από Ηπειρώτη κτίστη, τον Τασιό Παπαγεωργίου, στις αρχές του 20ού αιώνα. Ο ίδιος είχε το έργο γραμμένο σε τετράδιο, από το οποίο διάβαζαν οι ηθοποιοί. Έτσι ο «Πανάρατος» ρίζωσε και εκεί, αποκτώντας τη δική του μορφή και εξέλιξη.
Η διαφορά στον αριθμό των στίχων δεν αποτελεί αντίφαση. Είναι απόδειξη της ζωντανής προφορικής παράδοσης. Το λαϊκό θέατρο μεταβάλλεται, προσαρμόζεται και συνεχίζει.
Ο «Πανάρατος» δεν είναι απλώς μια ανάμνηση των Αποκριών της Άρτας. Είναι η ζωντανή απόδειξη ότι η λαϊκή παράδοση μπορεί να διατηρεί, να μεταμορφώνει και να μεταδίδει μνήμες αιώνων, ακόμη και όταν τα αρχικά τους ονόματα έχουν πια ξεχαστεί.
Πηγές :
Γεώργιος Θ. Ζώρας, «Πανάρατος, νέα (λαϊκή) διασκευή της Ερωφίλης», Παρνασσός (Φιλολογικό περιοδικό), τόμ. ΙΖ΄, αρ. 3 (Ιούλιος–Σεπτέμβριος 1975), ειδικά οι σελ. 437–440.
Γ. Θ. Ζώρας – Π. Κρέτση-Λεοντσίνη, Πανάρατος, μονόπρακτος: λαϊκή διασκευή της Ερωφίλης, Σπουδαστήριο Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα 1957.
Γεώργιος Σπ. Βασταρούχας, «Αποκριές στην παλιά Άρτα», Σκουφάς (περιοδικό/έκδοση Μουσικοφιλολογικού Συλλόγου «Ο Σκουφάς»).
«Πανάρετος: Αποκριάτικο έθιμο που συνηθίζεται στο Καρπενήσι…», Ευρυτανικός Παλμός, 21.03.2021
Σωτήρης Σαρλής, «Ο ήχος και η εικόνα στα αποκριάτικα δρώμενα της Άρτας», περιοδικό Πρόταση, τχ. 4, 1998.)
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ
Σκηνή από το υπαίθριο λαϊκό θεατρικό έργο «Ο Πανάρατος». Φωτογραφία δημοσιευμένη σε παλαιά έκδοση της εφημερίδας “Ηχώ της Άρτας”. (Αρχείο Α. Καρρά)
*Οι υπόλοιπες φωτο είναι από το τελευταίο ανέβασμα στην Άρτα, από τον Σύλλογο ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ, το 2007
