Συνέντευξη των Gregory Jusdanis και Peter Jeffreys στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη για το περιοδικό Διάστιχο

Ο Gregory Jusdanis (Γρηγόρης Τζουσδάνης) είναι Διακεκριμένος Καθηγητής Τεχνών και Επιστημών στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Οχάιο, και συγγραφέας των βιβλίων The Poetics of Cavafy, Belated Modernity and Aesthetic Culture, The Necessary Nation, Fiction Agonistes και A Tremendous Thing. Έχει λάβει υποτροφίες από τα Guggenheim Foundation, National Endowment for the Humanities, American Council of Learned Societies, Woodrow Wilson International Center for Scholars και Social Sciences and Humanities Research Council of Canada.

ΟPeter Jeffreys (Παναγιώτης Τσαφαράς) είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Αγγλικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Suffolk στη Βοστόνη κι έχει συγγράψει, μεταφράσει και επιμεληθεί τα παρακάτω βιβλία για τον Καβάφη: Eastern Questions: Hellenism and Orientalism in the Writings of E. M. Forster and C. P. Cavafy, C. P. Cavafy: Selected Prose Works, Approaches to Teaching the Works of C. P. Cavafy, E.M. Φόρστερ – Κ.Π. Καβάφης: Φίλοι σε ελαφρήν απόκλιση (Ίκαρος, 2013) και Στο κάδρο της παρακμής: Φανταστικά πορτρέτα του Κ. Π. Καβάφη (ΠΕΚ, 2024). Είναι μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής του Αρχείου Καβάφη στο Ίδρυμα Ωνάση κι έχει χρηματίσει σύμβουλος εκθέσεων για την Οικία Καβάφη στην Αλεξάνδρεια και τον χώρο του Αρχείου Καβάφη στην Αθήνα.

Πώς ξεκίνησε η ιδέα της συγγραφής της βιογραφίας του ποιητή Κωνσταντίνου Καβάφη;

Peter: Η ανάγκη για μια καινούργια βιογραφία ήταν φανερή για πολλούς λόγους. Είχαν περάσει δεκαετίες από τότε που εκδόθηκε η αγγλική βιογραφία τουRobertLiddel και ξεκίνησε η πρόσβαση στο αρχειακό υλικό. Eπιπλέον, η απόκτηση και η τελική ψηφιοποίηση του βασικού αρχείου του Καβάφη από το Ίδρυμα Ωνάση πρόσφεραν περισσότερες δυνατότητες. Η ιδέα ήταν να διερευνηθεί ο άνθρωπος Κωνσταντίνος πίσω από το φαινόμενο Καβάφης, να μελετηθούν οι ανθρώπινές του ιδιότητες και όχι να γίνει και πάλι αναφορά στα ίδια τετριμμένα κλισέ σχετικά με τις περίεργες συνήθειες και τις παράξενες εκκεντρικότητές του. Συνεπώς η προσπάθεια δεν αφορούσε τόσο την καταγραφή της ζωής του όσο το ξαναζωντάνεμα του ποιητή με έναν καινούργιο τρόπο που θα επέτρεπε στους ανθρώπους να σχετιστούν και να συνδεθούν μαζί του πιο στενά.

Αρκετοί συγγραφείς γράφουν την αυτοβιογραφία τους ή τις αναμνήσεις από τη ζωή τους. Ο Κ.Π. Καβάφης ήθελε να γράψει την αυτοβιογραφία του;

Gregory:Δεν είμαστε βέβαιοι αν ο Καβάφης είχε εκφράσει την επιθυμία να πει τη δική του εκδοχή για τον εαυτό του. Κάποτε το είχε υπαινιχθεί στη Ρίκα Σεγκοπούλου, τη λογοτεχνική του κληρονόμο. Όμως οι κινήσεις του έδειχναν ότι ήθελε κάποιος να γράψει τη βιογραφία του. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος να εξηγήσουμε την εμμονική του επιθυμία να συγκεντρώνει τα μεγάλα και μικρά πράγματα της ζωής του, όλα τα επίσημα έγγραφα που τον αφορούσαν, όπως τα διαβατήριά του, αλλά και ασήμαντα χαρτιά όπως καταλόγους εστιατορίων, εισιτήρια τρένων, συνταγές και οδηγίες για το καθάρισμα του σπιτιού. Ήταν ο ανεπίσημος αρχειοθέτης της οικογένειας και oσυμπιλητής των κομματιών της ζωής του. Για εμάς του βιογράφους αυτό το αρχείο ήταν ένας πραγματικός κρυμμένος θησαυρός.

Ο ποιητής άφησε επιστολές, ημερολόγια, φωτογραφίες, σχεδιάσματα ποιημάτων , ενθυμήματα. Αυτά βοηθούν στη συγγραφή μιας βιογραφίας;

Peter: Οι επιστολές ήταν αληθινός θησαυρός πληροφοριών για την έρευνα της βιογραφίας και ευτυχώς υπήρχαν πολλά πακέτα γραμμάτων που μας επέτρεψαν να εστιάσουμε στις πιο προσωπικές σχέσεις του Καβάφη με τα αδέρφια και τους φίλους του, τόσο στη νεανική όσο και στην ώριμη ηλικία του. Από την άλλη μεριά όμως είχαμε να αντιμετωπίσουμε άλλες προκλήσεις, καθώς σε πολλές περιπτώσεις έλειπαν οι επιστολές του ίδιου του Καβάφη κι έτσι έπρεπε να συμπεράνουμε ή να υποθέσουμε τις συζητήσεις που περιείχαν. Αυτή όμως η πρόκληση δημιούργησε θαυμάσιες ευκαιρίες για να γεμίσουμε τα κενά και τα χάσματα αυτών των φευγαλέων σχέσεων και να καταλάβουμε πώς κατάφερε και απέτυχε να συσχετιστεί και να συνδεθεί με τον περίγυρό του τόσο συναισθηματικά όσο και διανοητικά.

Οι προηγούμενοι βιογράφοι γνώριζαν τον Καβάφη προσωπικά. Δεν είναι δύσκολο να γράψεις για έναν ποιητή που δεν τον έχεις γνωρίσει;

Gregory: Το γεγονός ότι δεν γνωρίζαμε προσωπικά τον ίδιο τον Καβάφη ή οποιονδήποτε που τον είχε συναντήσει από κοντά ήταν σίγουρα μια πρόκληση. Αντίθετα με τους άλλους βιογράφους, έπρεπε να βασιστούμε στις ιστορικές καταγραφές κι έπειτα να διαμορφώσουμε τις δικές μας ερμηνείες. Η πιο στενή επαφή που είχα εγώ προσωπικά με τον ίδιο τον Καβάφη ήταν η συνέντευξη που πήρα από έναν Αλεξανδρινό περίπου 75 χρόνων, του οποίου η γιαγιά είχε γνωρίσει τον ποιητή. Αυτό δείχνει πόσο μακριά βρισκόμασταν από το πραγματικό πρόσωπο του ποιητή.

Γιατί χώρισε ο ίδιος τα ποιήματά του σε τρεις κατηγορίες: φιλοσοφικά, ιστορικά και ηδονιστικά;

Peter:Ο Καβάφης είχε μια βικτωριανή εμμονή με την κατηγοριοποίηση και την τακτοποίηση της δουλειάς του βάζοντας σε σειρά τα ποιήματά του θεματικά και χρονολογικά. Ο χωρισμός σε τρεις κατηγορίες του επέτρεψε πιθανότατα να τοποθετήσει τα ερωτικά του ποιήματα στο ίδιο επίπεδο με τα ιστορικά και τα φιλοσοφικά, αν και αυτός ο διαχωρισμός δεν είναι πάντοτε αυστηρός και σε πολλές περιπτώσεις μπορεί να συμπεριλαμβάνει ταυτόχρονα πολλά ποιήματά του που περιέχουν και τα τρία στοιχεία. Η αίσθησή μου είναι ότι ήθελε να δώσει έμφαση στα ομοερωτικά και αισθησιακά του ποιήματα, να τα νομιμοποιήσει ως ισάξια με τα υπόλοιπα και μ’ αυτόν τον τρόπο ίσως να μπορούσε να αντιμετωπίσει τις ομοφοβικές προκαταλήψεις ορισμένων ομάδων του αναγνωστικού του κοινού.

Ποιος είναι ο άνθρωπος Κ.Π. Καβάφης;

Gregory: O βασικός σκοπός της βιογραφίας είναι να δώσει στο κοινό την εσωτερική ουσία του ανθρώπου. Από την αρχή εγώ και ο Peterείχαμε την πρόθεση να δώσουμε μια ιστορία βασισμένη στην αρχειακή μας έρευνα και στα ταξίδια μας στην Αθήνα, την Αλεξάνδρεια, την Κωνσταντινούπολη, το Λονδίνο, το Λίβερπουλ, και τη νότια Γαλλία . Την ίδια στιγμή πασχίσαμε να αναπαραστήσουμε τον άνθρωπο και τις αντιφάσεις του. Αυτό σημαίνει ότι μιλήσαμε για την ιδιοφυΐα του Καβάφη, την αφοσίωση του στην ποιητική τελειοποίηση, τη σεξουαλική του ταυτότητα. Παρουσιάσαμε όμως και τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε από ένα τρυφερό, ευγενικό και αξιαγάπητο άτομο σε έναν καλλιτέχνη απόλυτα αφοσιωμένο στην τέχνη του, γεγονός που πλήρωσε χάνοντας τις προσωπικές σχέσεις και την ευτυχία του.

Γιατί δεν εξέδωσε τα ποιήματά του σε βιβλίο, αν και είχε προτάσεις και από την Αγγλία;

Peter:Η απόρριψη του συμβολαίου που προτάθηκε από τον αγγλικό εκδοτικό οίκο HogarthPress και η απογοήτευση του E.M. Forster για αυτήν την απόρριψη έχουν να κάνουν από τη μια μεριά με τον έντονο δισταγμό του ποιητή να κυκλοφορήσει τα ποιήματά του στα ελληνικά σε μια τελική έκδοση. Ήταν αρκετά απρόθυμος να εγκαταλείψει την ευκαιρία τελικών διορθώσεων ή να τερματίσει μια φαινομενικά ατελείωτη διαδικασία αναθεώρησης των ποιημάτων του. Αυτός ήταν ένας τρόπος να ελέγξει την υστεροφημία του, το «μακροχρόνιο» παιχνίδι του Καβάφη να παρουσιαστεί στο κοινό τον κατάλληλο χρόνο. Σε ό,τι αφορά την αγγλική μετάφραση, η προβληματική εμπλοκή του Βρετανού ιστορικού ArnoldToynbee στην όλη διαδικασία και το φιάσκο της παραίτησής του από την Έδρα του Ιδρύματος Κοραής εξαιτίας των φιλοτουρκικών σχολίων του για τη Μικρασιατική εκστρατεία δημιούργησαν πρόβλημα στους Έλληνες του Λονδίνου στους οποίους ανήκε και η οικογένεια του ποιητή. Ο Καβάφης επιθυμούσε να αποφύγει το σκάνδαλο κινούμενος εκ του ασφαλούς, έτσι έχασε την ευκαιρία να εκδώσει τα ποιήματά του ενώ ζούσε ακόμη, γεγονός που θα μπορούσε να αποτελέσει μια μυθική έκδοση.

Πίστεψε κανείς ότι ο Καβάφης μπορούσε να γίνει παγκόσμιος ποιητής;

Gregory:Ο ίδιος πρόβλεψε ότι θα μπορούσε κάποια μέρα να τιμηθεί ως παγκόσμιος ποιητής. Σε νεαρή ηλικία, όταν ξεκίνησε να γράφει ποίηση, βρισκόταν στη σκιά του μεγαλύτερου αδερφού του Ιωάννη, κάτω από την επίδραση της Βρετανικής Βικτωριανής ποίησης, αλλά και υπό την επίδραση των Ελλήνων ποιητών του ύστερου δέκατου ένατου αιώνα που έγραφαν στην καθαρεύουσα. Σταδιακά όμως κατάλαβε ότι αυτό το είδος ποίησης στερούνταν πρωτοτυπίας και θα τον οδηγούσε σε αδιέξοδο. Έτσι καθώς ωρίμαζε, έκανε κάτι που ελάχιστοι συγγραφείς θα επέτρεπαν να συμβεί: αποκήρυξε το μεγαλύτερο μέρος όσων είχε γράψει ξεκινώντας ένα ποιητικό ταξίδι που είναι σήμερα γνωστό ως Καβαφικό. Προέβησ’ αυτή την πράξη αντιλαμβανόμενος ότι ο μόνος τρόπος για να κερδίσει μια περίοπτη θέση στον κόσμο της λογοτεχνίας ήταν να προσφέρει κάτι αυθεντικό και ανεπανάληπτο.

Η ζωή του ήταν μια ζωή που ισορροπούσε ανάμεσα στην ποίηση και στο πάθος. Τι ήταν αυτό που τον έκανε να αφιερώσει τη ζωή του στην ποίηση;

Gregory:Είναι δύσκολο να προσδιορίσουμε τα κίνητρα ενός ανθρώπου, στην περίπτωσή μας του Καβάφη, που τον οδήγησαν σ’ αυτή την επιλογή. Ενώ συνέθετε ποιήματα από νεαρή ηλικία, δεν έβλεπε αυτή τη δραστηριότητα ως τον πρωταρχικό του σκοπό. Δοκίμασε τη λογοτεχνική κριτική και τον σχολιασμό θεμάτων πολιτισμού, όμως δεν του πρόσφεραν ευχαρίστηση. Στο τέλος είδε τον εαυτό του ως καλλιτέχνη, επειδή τα περισσότερα αδέρφια του είχαν μια σχετική καλλιτεχνική τάση. Όμως κάποιο στοιχείο της προσωπικότητάς του τον οδήγησε να αφοσιωθεί τόσο πολύ στην τέχνη, ώστε η ποίηση έγινε ο μοναδικός τρόπος για να σωθεί. Αν και ήταν ένας σπουδαίος τεχνίτης του λόγου, θεωρούσε την ποίηση ως ένα καταφύγιο από τον πόνο της ζωής, τη δυστυχία, την αποξένωση και τα γηρατειά. Ο ίδιος παραδέχτηκε ότι ενώ στα νιάτα του πίστευε ότι η αγάπη θα τον έσωζε από την οδύνη του βίου του, στην ώριμη ηλικία κατάλαβε ότι η ποίηση θα του πρόσφερε τη λύτρωση.

Ποιο είναι το αγαπημένο σας ποίημα του Κ.Π. Καβάφη;

Peter: Το «Από υαλί χρωματιστό» είναι ένα ποίημα το οποίο βρίσκω όμορφο και βαθυστόχαστο μ’ έναν τρόπο μελαγχολικό. Γιορτάζει και θρηνεί ταυτόχρονα αναγνωρίζοντας τη χρεωκοπία της πολιτικής πραγματικότητας του Βυζαντίου, ενώ την ίδια στιγμή επιβεβαιώνει την παράξενη ανθεκτικότητα και την επισφαλή επιβίωση του μεσαιωνικού ελληνισμού που συχνά έπρεπε να καταφύγει στη χρήση ψεύτικων κοσμημάτων ακόμα κι όταν επικαλούνταν την αισθητική και διανοητική κληρονομιά του παρελθόντος. Είναι ίσως ένα από τα πιο παρακμιακά (decadent) ποιήματά του.

Gregory:Το αγαπημένο μου ποίημα του Καβάφη είναι το «Μύρης∙ Αλεξάνδρεια του 340 μ.Χ.». Είναι ένα εξαιρετικό κείμενο.Σε λιγότερο από δύο σελίδες αυτός ο δραματικός μονόλογος παρουσιάζει τον επικό αγώνα της ύστερης αρχαιότητας ανάμεσα στον ελληνισμό και τη χριστιανοσύνη, αλλά το πετυχαίνει εστιάζοντας στη φιλία ανάμεσα σ’ έναν χριστιανό, τον Μύρη, κι έναν ανώνυμο παγανιστή που μιλά μέσα στο ποίημα. Με αυτόν τον τρόπο αφηγείταιμια ιστορία προδοσίας, χαμένων ψευδαισθήσεων και έκνομης αγάπης.

Μετάφραση από τα αγγλικά:Απόστολος Σπυράκης