
Της Παναγιώτας Π. Λάμπρη
πεζογράφου – ποιήτριας
Στο βιβλίο του Γιάννη Βλαχογιάννη «Ιστορικά ανέκδοτα και αξιοπερίεργα επιφανών Ελλήνων» (εκδ. γνώση, 2012), πέραν άλλων, στάθηκα για λίγο στην απάντηση που έδωσε ο Γεώργιος Καραϊσκάκης στον Αλή Πασά. Όταν, λοιπόν, εκείνος τον ρώτησε «Τι θέλεις να σε κάμω, ωρέ Καραϊσκάκη;», του απάντησε: «Αν με γνωρίζεις, πασά μ’, άξιο γι’ αφέντη, κάμε με αφέντη· αν με γνωρίζεις άξιο για χουσμεκιάρη [δούλο], κάμε με χουσμεκιάρη! Αν δε με γνωρίζεις άξιο για το τίποτα, ρίξε με στη λίμνη» (σ. 421).
Η απόκριση αυτή συνιστά χαρακτηριστική έκφραση αξιοπρέπειας, αυτογνωσίας και περηφάνιας, καθώς πίσω από τις λέξεις της ενυπάρχει μια ολόκληρη αντίληψη για την ανθρώπινη αξία και την ελευθερία.
Συγκεκριμένα, ο στρατηγός μας, με τη λιτότητα και τη σοφία των λόγων του, λέει με τον τρόπο του στον Αλή Πασά πως γνωρίζει την αξία του και δεν προσπαθεί, χρησιμοποιώντας κολακείες και άλλα όμοια, να εξασφαλίσει την όποια εύνοια εκ μέρους του και τον αφήνει με τις κοφτές φράσεις του να βγάλει τα συμπεράσματά του.
Επίσης, δεν μπαίνει στον πειρασμό να τον παρακαλέσει για αξιώματα ή για επιείκεια, ούτε επιχειρεί να κερδίσει κάτι, ταπεινώνοντας τον εαυτό του, ενώ η κατάληξη των λόγων του με την αναφορά στη λίμνη, πέρα από τους συνειρμούς που δημιουργεί, αναδεικνύει την περιφρόνηση του ήρωα προς καθετί αναξιοπρεπές.
Ο Καραϊσκάκης έχει πλήρη επίγνωση για το ποιον έχει απέναντί του, αλλά αυτό δεν τον εμποδίζει να εκφραστεί με παρρησία, η οποία εδράζεται στην ψυχική του δύναμη και στην πολιτική του τόλμη. Έτσι, με ευφυή τρόπο μετατρέπει μια ερώτηση παγίδα σε ευκαιρία να εκφράσει το ελεύθερο πνεύμα του, ζητώντας εμμέσως από τον Αλή Πασά όχι να του αποδώσει αξία, αλλά να την αναγνωρίσει.
Ευρισκόμενος, δηλαδή, αντίκρυ σ’ έναν πανίσχυρο και απρόβλεπτο στις αποφάσεις του δυνάστη, απαντά χωρίς φόβο και με αυτοπεποίθηση, λέγοντάς του πως δεν ζητά να τον κάνει κάτι που δεν είναι, αλλά να του αποδώσει όσα αξίζει. Σε περίπτωση μάλιστα που δεν το κάνει, δεν έχει κανέναν λόγο να βρίσκεται υπό την εξουσία του.
Τελικά, αν είναι κάτι από αυτά, που καλό θα ήταν να μείνει στο σήμερα, είναι η συνειδητοποίηση πως η αξία ενός εκάστου δεν καθορίζεται από το αξίωμα ή την κοινωνική του θέση, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο τα αντιλαμβάνεται και τα υπερασπίζεται.
Ως εκ τούτου, η απάντηση του ήρωα έρχεται να μας υπενθυμίσει πως οφείλουμε να μην παραχωρούμε την αξιοπρέπειά μας χάριν κάποιας θέσης, ούτε, φυσικά, να υποτιμούμε τον εαυτό μας, για να γινόμαστε αρεστοί σε κείνους που ασκούν όποιας φύσεως εξουσία.
Και το σημαντικότερο! Όταν, φοβούμενοι μην απωλέσουμε την εύνοια, την αποδοχή ή ό,τι άλλο, δίνουμε γη και ύδωρ, έρχεται η ώρα που δεν θα αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας. Και τούτο, διότι σ’ αυτή την επιλογή ζωής έχουμε σχεδόν λησμονήσει πως δεν κρινόμαστε ως άνθρωποι μόνο για όσα δια βίου αποκτούμε, αλλά και για κείνα που αρνηθήκαμε να θυσιάσουμε προκειμένου να τα κάνουμε κτήμα μας.
Συμπερασματικά, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης μίλησε με λίγα λόγια για αλήθειες που οφείλουμε να μην λησμονούμε. Και, φυσικά, όταν δεχθούμε ερώτημα παρόμοιας λογικής με κείνο που του έθεσε ο Αλή Πασάς, να έχουμε τον νου μας πώς θα αποκριθούμε, διότι από μία απόκριση πολλά εξαρτώνται.
Κι αυτό βεβαιώνεται τόσο από προσωπικές εμπειρίες όσο και από ιστορικές αναφορές, όπως, για παράδειγμα, από κείνο το «και ἐκ γυναικός ἐρρύη τά κρείττω» (και από τη γυναίκα προήλθαν τα καλύτερα), το οποίο ήταν η απάντηση της όμορφης Κασσιανής στον αυτοκράτορα Θεόφιλο, ο οποίoς την καλωσόρισε με το«ἐκ γυναικός ἐρρύη τά φαῦλα» (από τη γυναίκα προήλθαν τα κακά),και της κόστισε τον θρόνο, τον οποίο ήθελε ν’ αποκτήσει με το κεφάλι ψηλά και όχι δηλώνοντας υποταγή.