Γράφει η Αναστασία Καρρά – Μαστραπά
Β΄ Μέρος
Πώς άλλαξε η αγορά της Άρτας μέσα σε σαράντα χρόνια
Ανάμεσα στον πρώτο επαγγελματικό οδηγό της Άρτας του 1891 και στους επαγγελματικούς καταλόγους της περιόδου 1920-1929 μεσολάβησαν σχεδόν σαράντα χρόνια. Τέσσερις δεκαετίες κατά τις οποίες η πόλη γνώρισε σημαντικές αλλαγές στην οικονομική, κοινωνική και επαγγελματική της ζωή.
Η Άρτα του 1891 ήταν μια πόλη περίπου 7.000 κατοίκων, με οικονομία βασισμένη κυρίως στο εμπόριο αγροτικών και κτηνοτροφικών προϊόντων. Η Άρτα του Μεσοπολέμου ήταν πλέον μια πόλη πολύ πιο σύνθετη, με περισσότερες υπηρεσίες, νέες επαγγελματικές δραστηριότητες και σαφή σημάδια εκσυγχρονισμού.
Οι επαγγελματικοί κατάλογοι των ετών 1913-1919 και 1920-1929 επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε αυτή τη μεταμόρφωση σχεδόν βήμα προς βήμα.
Μια εποχή μεγάλων ανακατατάξεων
Οι αλλαγές που αποτυπώνονται στους επαγγελματικούς καταλόγους δεν πραγματοποιήθηκαν σε συνθήκες ομαλότητας. Ανάμεσα στο 1891 και το 1929 μεσολάβησαν γεγονότα που άλλαξαν ριζικά την Ελλάδα και την Ήπειρο. Ο πόλεμος του 1897, οι Βαλκανικοί Πόλεμοι, η απελευθέρωση των Ιωαννίνων, ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Μικρασιατική Εκστρατεία και η Μικρασιατική Καταστροφή επηρέασαν άμεσα την οικονομική και κοινωνική ζωή της χώρας.
Παράλληλα, η εγκατάσταση προσφύγων δημιούργησε νέες ανάγκες αλλά και νέες επαγγελματικές δραστηριότητες. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον εξελίχθηκε και η αγορά της Άρτας, η οποία κλήθηκε να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις μιας νέας εποχής.
Από τα υποζύγια στο αυτοκίνητο
Η πιο εντυπωσιακή αλλαγή αφορά τις μεταφορές.
Το 1891 η διακίνηση ανθρώπων και εμπορευμάτων γινόταν σχεδόν αποκλειστικά με υποζύγια, κάρα και πλοιάρια. Τα χάνια της πόλης φιλοξενούσαν αγωγιάτες και εμπόρους που έφθαναν από τα Τζουμέρκα, τα Ραδοβίζια και τα χωριά του κάμπου.
Τρεις δεκαετίες αργότερα η εικόνα είχε αρχίσει να αλλάζει. Στους καταλόγους του Μεσοπολέμου εμφανίζονται για πρώτη φορά πρακτορεία αυτοκινήτων, σταθμοί αυτοκινήτων, συνεργεία και πρατήρια βενζίνης.
Ολόκληρη η οικονομία των μεταφορών μετασχηματιζόταν.
Οι παλαιοί αγωγιάτες δεν εξαφανίστηκαν αμέσως. Για αρκετά χρόνια συνυπήρξαν με τα πρώτα αυτοκίνητα, δημιουργώντας μια εικόνα όπου δύο διαφορετικές εποχές συναντιούνταν στους δρόμους της Άρτας.
Το λιμάνι της Κόπραινας, το 1937. Για δεκαετίες αποτέλεσε τη θαλάσσια πύλη της Άρτας, μέσω της οποίας διακινούνταν τα αγροτικά προϊόντα της περιοχής και έφθαναν τα εμπορεύματα που τροφοδοτούσαν την τοπική αγορά. (Φωτογραφία: Αρχείο Σ. Σαρλή.)
Η πόλη μπαίνει στον 20ό αιώνα
Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η εμφάνιση επαγγελμάτων που το 1891 ήταν εντελώς άγνωστα.
Στον πρώτο κατάλογο της ελεύθερης Άρτας δεν υπάρχουν ηλεκτρικά είδη, ηλεκτροφωτισμός, φωτογράφοι, επιγραφοποιοί ή τυπογράφοι.
Στη δεκαετία του 1920 όλα αυτά αποτελούν πλέον μέρος της επαγγελματικής ζωής της πόλης.
Η παρουσία καταστημάτων ηλεκτρικών ειδών και επαγγελματιών του ηλεκτροφωτισμού μαρτυρεί τη σταδιακή είσοδο της τεχνολογίας στην καθημερινότητα των κατοίκων.
Παράλληλα, τα φωτογραφεία καταγράφουν μια κοινωνία που επιθυμεί να αποτυπώσει τις σημαντικές στιγμές της ζωής της: γάμους, βαπτίσεις, στρατιωτικές θητείες και οικογενειακές συγκεντρώσεις.
Τα τυπογραφεία, από την άλλη πλευρά, αποτελούν δείκτη πνευματικής και πολιτιστικής ανάπτυξης. Μια πόλη με τυπογραφεία δεν είναι πλέον απλώς εμπορικό κέντρο. Είναι και κέντρο διάδοσης ιδεών και ενημέρωσης.
Η Singer και ο κόσμος που άλλαζε
Ένα μικρό αλλά ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο των καταλόγων του Μεσοπολέμου είναι η παρουσία υποκαταστήματος της γνωστής εταιρείας ραπτομηχανών Singer. Σήμερα ίσως να φαίνεται ασήμαντο, όμως για την εποχή αποτελούσε σαφή ένδειξη του εκσυγχρονισμού της τοπικής αγοράς.
Η Singer είχε ήδη αναπτύξει ένα παγκόσμιο εμπορικό δίκτυο και η παρουσία της στην Άρτα δείχνει ότι η πόλη είχε ενταχθεί στους ευρύτερους εμπορικούς και οικονομικούς μηχανισμούς της εποχής. Η ραπτομηχανή άλλαξε τον τρόπο παραγωγής και επιδιόρθωσης των ενδυμάτων και αποτέλεσε ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά σύμβολα της τεχνολογικής προόδου στις ελληνικές πόλεις του Μεσοπολέμου.
Η εταιρεία Singer στην Άρτα, στεγάζονταν στο οίκημα Βαβέκη, επί της Σκουφά, απέναντι από τον Κακαβά. (Φωτο από αρχείο Σ. Μαστοράκη)
Οι επιστήμονες πληθαίνουν
Η σύγκριση των επιστημονικών επαγγελμάτων είναι επίσης αποκαλυπτική.
Το 1891 ο οδηγός καταγράφει μόλις τρεις δικηγόρους, έναν συμβολαιογράφο και τρία φαρμακεία.
Στους καταλόγους του Μεσοπολέμου συναντούμε πολύ μεγαλύτερο αριθμό γιατρών, φαρμακοποιών, δικηγόρων και άλλων επιστημόνων.
Η αύξηση αυτή δεν οφείλεται μόνο στην πληθυσμιακή ανάπτυξη της πόλης. Αντανακλά και τις νέες ανάγκες μιας κοινωνίας που γίνεται πιο σύνθετη. Οι πολίτες ζητούν περισσότερες υπηρεσίες υγείας, περισσότερη νομική υποστήριξη και καλύτερη οργάνωση της δημόσιας ζωής.
Δεν είναι τυχαίο ότι στους ίδιους καταλόγους εμφανίζονται ασφαλιστικά γραφεία και αντιπροσωπείες, επαγγελματικές δραστηριότητες που συνδέονται άμεσα με την οικονομική ανάπτυξη και τον εκσυγχρονισμό.
Η πόλη της διασκέδασης και της κοινωνικής ζωής
Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι και η εικόνα που προκύπτει για την καθημερινή ζωή των κατοίκων.
Στον κατάλογο του 1891 συναντούμε μόλις δύο ζαχαροπλαστεία και λίγα παντοπωλεία.
Αντίθετα, οι κατάλογοι του Μεσοπολέμου παρουσιάζουν μια εντυπωσιακή ποικιλία επιχειρήσεων που σχετίζονται με την ψυχαγωγία και την εστίαση. Καφενεία, οινομαγειρεία, εστιατόρια, γαλακτοπωλεία, ζυθοπωλεία και ξενοδοχεία εμφανίζονται πλέον σε σημαντικό αριθμό.
Η Άρτα δεν είναι πια απλώς μια αγορά προϊόντων. Είναι μια πόλη όπου οι άνθρωποι συναντώνται, συζητούν, διασκεδάζουν και κοινωνικοποιούνται. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί ο μεγάλος αριθμός καφενείων που καταγράφεται στους επαγγελματικούς καταλόγους της περιόδου 1920-1929. Το καφενείο δεν ήταν απλώς χώρος αναψυχής.
Αποτελούσε έναν από τους βασικότερους κοινωνικούς θεσμούς της εποχής. Εκεί συζητούνταν οι πολιτικές εξελίξεις, διαβάζονταν οι εφημερίδες, κλείνονταν εμπορικές συμφωνίες και μεταδίδονταν οι ειδήσεις της ημέρας.
Για πολλούς επαγγελματίες και εμπόρους της Άρτας το καφενείο λειτουργούσε ως άτυπο γραφείο, τόπος συνάντησης και κέντρο κοινωνικής δικτύωσης πολύ πριν εμφανιστούν τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας.
Οι γυναίκες εμφανίζονται στον επαγγελματικό χάρτη
Ένα ακόμη στοιχείο που αξίζει να σημειωθεί είναι η παρουσία γυναικών σε επαγγελματικές δραστηριότητες.
Στον κατάλογο του 1891 σχεδόν όλα τα ονόματα που συναντούμε είναι ανδρικά. Αντίθετα, στις επόμενες δεκαετίες εμφανίζονται γυναίκες ως μαίες, ξενοδόχοι, μοδίστρες και επαγγελματίες διαφόρων κλάδων.
Η παρουσία τους παραμένει περιορισμένη, όμως αποτελεί σαφή ένδειξη των κοινωνικών αλλαγών που συντελούνται στην ελληνική κοινωνία κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.
Οι παλιές οικογένειες παραμένουν
Παρά τις αλλαγές, πολλά πράγματα παραμένουν σταθερά. Ξεφυλλίζοντας τους καταλόγους διαπιστώνει κανείς ότι αρκετά επώνυμα επανεμφανίζονται από δεκαετία σε δεκαετία.
Ονόματα όπως Ζέρβας, Οικονόμου, Ρίγκας, Τσέτης, Κατσαδήμας, Καλυβιώτης, Κολιός και άλλα εξακολουθούν να συμμετέχουν ενεργά στην οικονομική ζωή της πόλης. Πίσω από αυτά τα επώνυμα κρύβονται οικογενειακές διαδρομές που εκτείνονται σε πολλές γενιές και συνδέονται άμεσα με την ανάπτυξη της Άρτας.
Η συνέχεια αυτή αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία που προκύπτουν από τη μελέτη των επαγγελματικών καταλόγων.
Επαγγέλματα που χάθηκαν
Η σύγκριση των καταλόγων αποκαλύπτει και κάτι ακόμη: επαγγέλματα που σήμερα έχουν εξαφανιστεί. Σαγματοποιοί, πεταλωτές και ενοικιαστές φόρων αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Οι ενοικιαστές φόρων, ιδιαίτερα, ήταν πρόσωπα που αναλάμβαναν την είσπραξη δημοτικών φόρων και τελών, ένα σύστημα που σήμερα μοιάζει σχεδόν αδιανόητο.
Αντίστοιχα, οι σαγματοποιοί και οι πεταλωτές εξυπηρετούσαν μια κοινωνία που βασιζόταν στα άλογα και τα μουλάρια για τις μετακινήσεις και τις μεταφορές. Με την εξάπλωση των αυτοκινήτων τα επαγγέλματα αυτά άρχισαν σταδιακά να παρακμάζουν.
Αν ένας Αρτινός του 1891 επέστρεφε το 1929…
Αν ένας κάτοικος της Άρτας του 1891 είχε τη δυνατότητα να επιστρέψει στην πόλη τέσσερις δεκαετίες αργότερα, θα αναγνώριζε ασφαλώς τα περισσότερα από τα γνωστά τοπόσημα. Θα συναντούσε την ίδια γέφυρα, την ίδια αγορά και πολλές από τις ίδιες οικογένειες.
Θα δυσκολευόταν όμως να αναγνωρίσει τον επαγγελματικό της κόσμο. Δίπλα στους εμπόρους, τους φαρμακοποιούς, τους υποδηματοποιούς και τους παντοπώλες της εποχής του θα έβλεπε πλέον αυτοκινητιστές, ηλεκτρολόγους, ασφαλιστές, φωτογράφους, τυπογράφους και δεκάδες άλλες ειδικότητες που δεν υπήρχαν όταν η Άρτα έκανε τα πρώτα της βήματα ως πόλη του ελληνικού κράτους.
Μια διαφορετική πόλη
Η Άρτα του 1929 δεν είχε πλέον μεγάλη σχέση με την Άρτα του 1891.
Οι έμποροι εξακολουθούσαν να αποτελούν σημαντικό κομμάτι της τοπικής οικονομίας, όμως δίπλα τους είχαν εμφανιστεί νέες επαγγελματικές κατηγορίες, νέες υπηρεσίες και νέες τεχνολογίες.
Τα αυτοκίνητα είχαν αρχίσει να αντικαθιστούν τα υποζύγια. Ο ηλεκτρισμός έκανε αισθητή την παρουσία του. Τα φωτογραφεία, τα τυπογραφεία και τα ασφαλιστικά γραφεία είχαν προστεθεί στον επαγγελματικό χάρτη της πόλης.
Μέσα σε τέσσερις δεκαετίες η Άρτα είχε μεταμορφωθεί από ένα μικρό εμπορικό κέντρο της μεταπελευθερωτικής περιόδου σε μια σύγχρονη επαρχιακή πόλη του Μεσοπολέμου.
Στο επόμενο και τελευταίο μέρος της σειράς θα περιηγηθούμε σε μια Άρτα που δεν υπάρχει πια. Μια Άρτα γανωτών, ταμπάκηδων, διασαφιστών, καλαθοποιών, οινομαγειρείων και ζυθοπωλείων· έναν κόσμο επαγγελμάτων και ανθρώπων που χάθηκε μαζί με τον χρόνο, αλλά εξακολουθεί να ζει στις σελίδες των παλιών επαγγελματικών οδηγών.