Γράφει ο Βασίλης Μαλισιόβας
Χάνονται τα παραδοσιακά έθιμα, εμφανίζονται νέα…Τι ήταν η αρμυροκουλούρα; Πότε εμφανίζονταν τα παγανά; Πώς γινόταν το πάντρεμα της φωτιάς; Τις απαντήσεις τις ξέρουν μόνο οι ηλικιωμένοι. Οι νεότεροι θα ψάξουν στο Διαδίκτυο, για να ξεχάσουν ύστερα από λίγο αυτό που διάβασαν.
Στο μεταξύ, ξενόφερτες γιορτές υιοθετούνται με φανατισμό, από τον Άγιο Βαλεντίνο ως το Χάλοουιν και τη Black Friday, και οι μεγαλύτεροι κοιτάνε… σαν τον κουφό στον γάμο, όπως λέει η ηπειρώτικη παροιμιώδης φράση.
Ούτε οι μεγάλοι κύκλοι της ζωής έμειναν έξω από τον χορό των αλλαγών. Στη γέννηση, το πρώτο που ακολουθεί είναι η ανάρτηση στα κοινωνικά δίκτυα, με τα πατουσάκια του μωρού και την αγγλική φράση «It’s a boy / It’s a girl».
Πριν από μισό αιώνα, στα χωριά της Ηπείρου, η έγνοια ήταν η αντίστροφη: να το κρύψεις από ένα και μόνο μάτι, το βάσκανο. Κι ο πιο σίγουρος τρόπος ήταν… να το φτύσεις!
«Στα παιδιά έβαναν κι σκρούμπο στα ρούχα τ’ς. Τι ήταν ο σκρούμπος; Ένα τσιολάκι (υφασματάκι) μάλλινο τό ’καιγαν στο τζιάκι κι τό ’βαναν στ’ σαρμανίτσα, τ’ν ξύλινη τ’ν κούνια, για να μην αβασκαίνεται το παιδί».
Πολλά από τα έθιμα ή και εθιμικές πράξεις που, ασυναίσθητα, γίνονται σήμερα έχουν ισχυρό υπόβαθρο στο παρελθόν.
Ας πάρουμε για παράδειγμα τη φράση «Φτου σου!».
Μπορεί να είναι είτε κακόσημη, είτε εύσημη. Με απλά λόγια, να σημαίνει είτε αποδοκιμασία (Δεν ντρέπεσαι λίγο; Φτου σου!), είτε θαυμασμό (Τι όμορφο παιδάκι… Φτου σου!).
Το φτύσιμο εδώ και αιώνες αποτελεί μια πράξη έντονης αποδοκιμασίας, στα όρια του χλευασμού. Ας θυμηθούμε τον «εμπτυσμούς και μάστιγας και ραπισμούς καταδεξάμενο» Ιησού Χριστό, στην πορεία προς το Πάθος.
Ακόμη και η λατρεία το γνωρίζει: στην Ακολουθία του Βαπτίσματος, μετά την αποταγή, ο νέος χριστιανός καλείται να «εμπτύσει» τον διάβολο: «ἐμφύσησον καὶ ἔμπτυσον αὐτόν».
Αλλά πέρα από πράξη αποδοκιμασίας, είχε από αρχαιοτάτων χρόνων και αντιβασκάνιο χαρακτήρα. Ο βοσκός του Θεοκρίτου, αφού θαυμάσει το είδωλό του στο νερό, φτύνει τρεις φορές στον κόρφο του «ὡς μὴ βασκανθῶ» (Ειδύλλιο 6, 39), και η συνήθεια επιβιώνει ακόμη στο «φτύσε στον κόρφο σου».
Στη Ρώμη του Πέρσιου η γιαγιά ή η θεία βγάζει το βρέφος από την κούνια και του αλείφει με σάλιο μέτωπο και χείλη, για να κρατήσει μακριά το μάτι που καίει (Σάτιρα 2, 31–34)• είναι οι δικές μας οι «γριές» της Ηπείρου, είκοσι αιώνες νωρίτερα.
Το πανάρχαιο αυτό τελετουργικό φτύσιμο διατηρείται μέχρι σήμερα, ωστόσο περισσότερο –για να μην πούμε αποκλειστικά– σε λεκτικό/επιτελεστικό επίπεδο, ως μια ιδιότυπη ευχή, ή μάλλον ως αποτροπαϊκή έκφραση, αποσυνδεδεμένο δηλ. από την παλαιότερη μορφή του.
Σήμερα αν κάποιος έφτυνε ένα παιδάκι στο πρόσωπο… στην καλύτερη περίπτωση θα γινόταν δέκτης ύβρεων, στη χειρότερη θα έπεφτε θύμα ξυλοδαρμού!
Όσοι μετράμε ήδη πάνω από μισό αιώνα ζωής, και εφόσον έχουμε γεννηθεί και μεγαλώσει σε αγροτικές περιοχές, έχουμε ζωντανή στη μνήμη μας την παλιά αυτή συνήθεια που είχε σκοπό να προστατέψει κάθε τι, ειδικά όμως το μικρό παιδί, από τη βασκανία, την αρνητική ενέργεια που θα μπορούσε να το βλάψει άμεσα ή μακροπρόθεσμα.
Οι αγρότες, ολιγογράμματοι ή και αγράμματοι οι περισσότεροι, όχι απλώς πίστευαν στις δεισιδαιμονίες, αλλά πολλές φορές πραγματικά καταδυναστεύονταν από αυτές! Όλη τους η ζωή ήταν γεμάτη προλήψεις, «μη» και «πρέπει», τα οποία καθόριζαν, υποτίθεται, τη μοίρα τους…