
Η οργάνωση της υγειονομικής άμυνας – Β’ Μέρος
Γράφει η Αναστασία Καρρά – Μαστραπά
Στις 18 Ιανουαρίου 1918 καταγράφηκαν στην Άρτα τα πρώτα πέντε κρούσματα εξανθηματικού τύφου. Τρεις από τους ασθενείς ήταν πολίτες και δύο στρατιώτες. Η ασθένεια, που είχε ήδη προκαλέσει σοβαρή ανησυχία στα Ιωάννινα, έκανε πλέον την εμφάνισή της και στη νότια Ήπειρο.
Παρότι τα περιστατικά ήταν ακόμη περιορισμένα, οι αρχές αποφάσισαν να κινητοποιηθούν. Η Άρτα αποτελούσε σημαντικό πέρασμα προς τη νότια Ελλάδα και η προστασία της είχε διπλή σημασία: να περιοριστεί η νόσος στον τοπικό πληθυσμό και να εμποδιστεί η εξάπλωσή της στην υπόλοιπη χώρα.
Η λεπτομερής περιγραφή των μέτρων που εφαρμόστηκαν διασώζεται στην έκθεση των γιατρών Albert Vaudremer και Κυριάκου Κυριαζίδη, που δημοσιεύθηκε το 1919. Πρόκειται για μια πολύτιμη μαρτυρία σχετικά με την οργάνωση της δημόσιας υγείας στην περιοχή πριν από περισσότερο από έναν αιώνα.
Μια πόλη χωρισμένη σε υγειονομικές ζώνες
Κατά το πρώτο δεκαήμερο του Φεβρουαρίου 1918 άρχισε να λειτουργεί στην Άρτα οργανωμένη υγειονομική υπηρεσία, με επικεφαλής τον επιθεωρητή Μαυρουδή.
Η πόλη χωρίστηκε σε υγειονομικά τμήματα, καθένα από τα οποία περιλάμβανε περίπου 1.000 έως 1.200 κατοίκους. Την επίβλεψη κάθε τμήματος ανέλαβε ομάδα αποτελούμενη από στρατιωτικό γιατρό, γιατρό της πόλης, φαρμακοποιό, δύο δασκάλους, δύο δασκάλες, έναν ιερέα, ορθόδοξο ή ραβίνο, και δύο χωροφύλακες.
Η σύνθεση αυτών των ομάδων δείχνει την προσπάθεια κινητοποίησης ολόκληρης της τοπικής κοινωνίας. Οι φαρμακοποιοί τηρούσαν ειδικά βιβλία για τους απόρους που χρειάζονταν ιατρική βοήθεια, ενώ οι ιδιώτες γιατροί ήταν υποχρεωμένοι να δηλώνουν κάθε ύποπτο περιστατικό.
Κάθε πρωί οι γιατροί επισκέπτονταν τους ασθενείς. Σε συνοικίες όπου οι κάτοικοι απέφευγαν να ζητήσουν βοήθεια, είτε από φόβο είτε από άγνοια, πραγματοποιούσαν επισκέψεις από σπίτι σε σπίτι, αναζητώντας τυχόν κρυμμένα κρούσματα.
Οι άμαξες-ασθενοφόρα και η απομόνωση των οικογενειών
Για τη μεταφορά των ασθενών διατέθηκαν δύο ειδικές άμαξες-ασθενοφόρα. Η πρώτη, με τον αριθμό 1, προοριζόταν για τα ύποπτα περιστατικά, ενώ η δεύτερη, με τον αριθμό 2, μετέφερε όσους είχαν ήδη διαγνωστεί με εξανθηματικό τύφο. Μετά από κάθε διακομιδή οι άμαξες απολυμαίνονταν.
Τα ενδύματα των ασθενών μεταφέρονταν στο Κεντρικό Απολυμαντήριο, ενώ οι κατοικίες τους απολυμαίνονταν με θειάφι ή φορμόλη. Τα δάπεδα πλένονταν με νερό και σαπούνι και οι τοίχοι ασβεστώνονταν.
Στην είσοδο του σπιτιού τοποθετούνταν αστυνομικός φρουρός και απαγορευόταν η έξοδος των ενοίκων ή η μεταφορά αντικειμένων. Η απομόνωση διαρκούσε δεκατέσσερις ημέρες.
Τα μέλη της οικογένειας υποβάλλονταν επίσης σε αποφθειρίαση, κούρεμα, λουτρό και απολύμανση των ενδυμάτων τους. Κατά τη διάρκεια της απομόνωσης η διατροφή τους εξασφαλιζόταν με δαπάνες και φροντίδα του Δήμου.
Η καθημερινή ζωή υπό υγειονομική επιτήρηση
Η υγειονομική επιτήρηση επεκτάθηκε σε κάθε σχεδόν πλευρά της καθημερινότητας. Στρατιωτικοί γιατροί επιθεωρούσαν καταστήματα, πανδοχεία, κουρεία, γαλακτοπωλεία, εστιατόρια και οινοπωλεία, ενώ στα δωμάτια των ξενοδοχείων επιτρεπόταν να διαμένει μόνο ένα άτομο.
Παράλληλα, οι δάσκαλοι και οι ιερείς ενημέρωναν τους κατοίκους για την καθαριότητα και την καταπολέμηση των ψειρών. Ειδικός υγιεινολόγος συγκέντρωνε καθημερινά τις αναφορές των γιατρών των συνοικιών και ενημέρωνε τη Γενική Διοίκηση Ηπείρου.
Οι υγειονομικοί σταθμοί στις εισόδους της Άρτας
Ένα από τα σημαντικότερα μέτρα ήταν ο έλεγχος όσων εισέρχονταν στην πόλη ή αναχωρούσαν από αυτήν. Για τον σκοπό αυτό επιτράπηκε η διέλευση μόνο από δύο σημεία: το πρώτο βρισκόταν στην οδό Ιωαννίνων–Πρεβέζης, στη γέφυρα του Αράχθου, και το δεύτερο στον δρόμο προς το Αγρίνιο.
Σε κάθε είσοδο οργανώθηκε υγειονομικός σταθμός, στελεχωμένος με γιατρό, πέντε έως δέκα απολυμαντές, ανάμεσά τους και γυναίκες, καθώς και στρατιωτική φρουρά.
Οι σταθμοί διέθεταν αποδυτήριο, χώρο λουτρού και καθαρό δωμάτιο. Για την απολύμανση των ενδυμάτων χρησιμοποιούνταν ακόμη και αυτοσχέδιοι κλίβανοι από κατάλληλα διασκευασμένα βαρέλια, στους οποίους τα αντικείμενα παρέμεναν περίπου μισή ώρα.
Οι ταξιδιώτες εφοδιάζονταν με ειδικό φύλλο υγειονομικής επίβλεψης, που πιστοποιούσε ότι είχαν υποβληθεί στην προβλεπόμενη διαδικασία.
Η υποχρεωτική αποφθειρίαση και το κούρεμα προκαλούσαν συχνά δυσαρέσκεια. Οι γιατροί παρατήρησαν μάλιστα ότι, ύστερα από κάποιο διάστημα, πολλοί χωρικοί άρχισαν να φτάνουν στην Άρτα ήδη κουρεμένοι, πλυμένοι και απαλλαγμένοι από ψείρες, προκειμένου να αποφύγουν τη χρονοβόρα και δυσάρεστη διαδικασία.
Η Φιλιππιάδα και ο υγειονομικός σταθμός της Πέτρας
Ιδιαίτερη μέριμνα λήφθηκε και για τη Φιλιππιάδα, όπου η εμφάνιση κρουσμάτων εξανθηματικού τύφου προκάλεσε την κινητοποίηση των υγειονομικών αρχών.
Η περιοχή κατείχε σημαντική θέση στο οδικό δίκτυο που συνέδεε τα Ιωάννινα με τη νότια Ήπειρο και αποτελούσε πέρασμα για τις μετακινήσεις ανθρώπων και στρατιωτικών τμημάτων.
Οι Vaudremer και Κυριαζίδης αφιερώνουν ιδιαίτερη αναφορά στη Φιλιππιάδα, περιγράφοντας την υγειονομική επιτήρηση και τα μέτρα που εφαρμόστηκαν για τον περιορισμό της νόσου.
Στο πλαίσιο αυτό λειτούργησε υγειονομικός σταθμός στην Πέτρα, κοντά στον Λούρο, όπου πραγματοποιούνταν έλεγχοι και απολυμάνσεις. Ο σταθμός αποτελούσε μέρος του ευρύτερου δικτύου υγειονομικής προστασίας της περιοχής.
Αξιοσημείωτο είναι ότι στην έκθεση του 1919 δημοσιεύεται και φωτογραφία του σταθμού της Πέτρας, ένα σπάνιο τεκμήριο για την υγειονομική ιστορία της Φιλιππιάδας και της ευρύτερης περιοχής.
Το Κεντρικό Απολυμαντήριο κοντά στο Κάστρο
Στο κέντρο της Άρτας οργανώθηκε Κεντρικό Απολυμαντήριο, σε ευρύχωρο κτίριο δίπλα στο Ρολόι, έξω από το Κάστρο. Η εγκατάσταση περιλάμβανε αποφθειριατήριο, κουρείο, λουτρό για δέκα άτομα, χώρο ένδυσης με καθαρά ρούχα και το κυρίως απολυμαντήριο.
Εκεί μεταφέρονταν τα ενδύματα και τα κλινοσκεπάσματα των ασθενών, αλλά και όσων υποβάλλονταν σε υποχρεωτικό υγειονομικό έλεγχο.
Το κτίριο παρουσίαζε ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον, με μεγάλα παράθυρα και χαρακτηριστικό αέτωμα στην είσοδό του.
Βρισκόταν στην παλιά οθωμανική Πλατεία του Ρολογιού, όπου λειτουργούσαν άλλοτε το τζαμί του Βαγιαζήτ Χαν, θρησκευτικό σχολείο και λουτρό. Δεν αποκλείεται το απολυμαντήριο να στεγάστηκε στο κτίριο του παλαιού σχολείου, χωρίς ωστόσο να έχει επιβεβαιωθεί η ταύτιση.
Η ιστορία του κτιρίου συνεχίστηκε και μετά την επιδημία. Φωτογραφίες των αρχών της δεκαετίας του 1930 το παρουσιάζουν με τροποποιημένη στέγη και χωρίς το αρχικό αέτωμα, πιθανότατα σε χρήση ως σχολείο. Το 1947 είχε ήδη ερειπωθεί, ενώ σήμερα δεν σώζεται κανένα ίχνος του.
Το νοσοκομείο απομόνωσης
Για τη νοσηλεία των ασθενών χρησιμοποιήθηκε ένα απομονωμένο παράρτημα του στρατιωτικού νοσοκομείου, μέσα σε μεγάλο κήπο, ώστε να περιορίζεται η επαφή με τον υπόλοιπο πληθυσμό. Η εγκατάσταση διέθετε 50 κλίνες για επιβεβαιωμένα περιστατικά, 16 για ύποπτους ασθενείς και 30 για αναρρωνύοντες, οι οποίοι παρέμεναν σε σκηνές έξω από το κτίριο.
Το νοσοκομείο λειτουργούσε ουσιαστικά ως αυτοτελής υγειονομική μονάδα, με εγκαταστάσεις απολύμανσης, αποφθειρίασης, λουτρού, κουρείου και πλυντηρίου. Τη διεύθυνσή του ανέλαβε αρχικά ο στρατιωτικός γιατρός Κατραχούρας, τον οποίο αργότερα αντικατέστησε ο ανθυπίατρος Καραγιάννης.
Συνολικά νοσηλεύτηκαν 59 επιβεβαιωμένα περιστατικά εξανθηματικού τύφου και 14 ύποπτοι ασθενείς, στους οποίους τελικά δεν εκδηλώθηκε η νόσος. Από τους επιβεβαιωμένους ασθενείς έξι έχασαν τη ζωή τους.
Η φωτογραφία του νοσοκομείου εξανθηματικού τύφου, που δημοσιεύθηκε το 1919, αποτελεί σπάνιο ιστορικό τεκμήριο. Ωστόσο, το εικονιζόμενο κτίριο δεν έχει μέχρι σήμερα ταυτοποιηθεί.
Γνωρίζουμε ότι δίπλα στον ναό της Αγίας Θεοδώρας υπήρχε ένα παρόμοιο μεγάλο κτίριο, το οποίο το 1926 χρησιμοποιήθηκε ως Ορφανοτροφείο Αρρένων Άρτης και μετά το 1935 ως νοσοκομείο του 3/40 Συντάγματος Ευζώνων. Η ύπαρξη αυτού του κτιρίου αποτελεί ενδιαφέρον στοιχείο για την έρευνα, χωρίς όμως να αποδεικνύει ότι πρόκειται για το ίδιο οικοδόμημα.
Η έξαρση της επιδημίας στις φυλακές
Η πιο ανησυχητική εξέλιξη σημειώθηκε στις φυλακές της Άρτας, όπου οι συνθήκες κράτησης περιγράφονται στην έκθεση των δύο γιατρών ως «αθλιοτάτη κατάστασις».
Τον Μάρτιο του 1918 ο υγειονομικός επιθεωρητής Μαυρουδής ασθένησε, γεγονός που διατάραξε την ομαλή λειτουργία της υπηρεσίας και καθυστέρησε την εφαρμογή των προληπτικών μέτρων. Τότε εμφανίστηκαν αιφνιδίως 19 κρούσματα ανάμεσα στους κρατουμένους. Μέσα σε δεκαπέντε ημέρες ο αριθμός τους αυξήθηκε σε 32.
Οι κρατούμενοι μεταφέρθηκαν υποχρεωτικά σε ευρυχωρότερα κτίρια, τα οποία είχαν προηγουμένως χρησιμοποιηθεί ως στρατώνες και διαμορφώθηκαν κατάλληλα για απολύμανση και αποφθειρίαση.
Ο στρατιωτικός γιατρός Κατραχούρας ανέλαβε την αντιμετώπιση της κατάστασης και η εξάπλωση της νόσου περιορίστηκε. Ανάλογα αυστηρά μέτρα εφαρμόστηκαν και στη στρατιωτική φρουρά της πόλης, ενώ από τον Μάρτιο οι στρατιώτες στρατοπέδευαν στην ύπαιθρο.
Η λήξη της επιδημίας
Στην αντιμετώπιση της επιδημίας σημαντική υπήρξε η συμβολή του νομάρχη Άρτας Γεωργίτση και του δημάρχου Πατσαλιά, οι οποίοι συνεργάστηκαν με τις στρατιωτικές και υγειονομικές αρχές.
Στις 20 Απριλίου 1918, η Διεύθυνση Επιδημιολογικής Υπηρεσίας ανακοίνωσε στις πολιτικές και στρατιωτικές αρχές τη λήξη της επιδημίας. Η ανακοίνωση, ωστόσο, συνοδεύτηκε από σημαντικές επιφυλάξεις.
Οι υγειονομικές αρχές φοβούνταν ενδεχόμενη αναζωπύρωση της νόσου τον επόμενο χειμώνα. Για τον λόγο αυτό ζήτησαν τη διατήρηση των νοσοκομείων απομόνωσης και των απολυμαντηρίων, τη συστηματική αποφθειρίαση του στρατού και την οργάνωση μόνιμης υγειονομικής υπηρεσίας στην Ήπειρο.
Η Άρτα και η ευρύτερη περιοχή είχαν αντιμετωπίσει μια σοβαρή υγειονομική απειλή με μέσα που σήμερα φαίνονται πρωτόγονα, αλλά για την εποχή τους απαιτούσαν σημαντική οργάνωση, προσωπικό και συνεργασία.
Πέρα από τα κρούσματα και τους θανάτους, η επιδημία άφησε πίσω της μια ιδιαίτερη ιστορική μαρτυρία: μια πόλη χωρισμένη σε υγειονομικές ζώνες, σπίτια σε υποχρεωτική απομόνωση, άμαξες-ασθενοφόρα, ελέγχους στις εισόδους και απολυμαντήρια στην Άρτα και στην ευρύτερη περιοχή.
Επιπλέον, οι σπάνιες φωτογραφίες των εγκαταστάσεων, που δημοσιεύθηκαν το 1919, διασώζουν την εικόνα αυτής της προσπάθειας και φωτίζουν μια σχεδόν ξεχασμένη σελίδα της τοπικής ιστορίας.
Βιβλιογραφία
Vaudremer, Albert – Κυριαζίδης, Κυριάκος, Ο εξανθηματικός τύφος εν Ηπείρω κατά το έτος 1918, Αθήνα, 1919.
Καρρά, Αναστασία Γ., Τα λοιμοκαθαρτήρια και οι υγειονομικοί σταθμοί στην περιοχή της Άρτας τον 19ο και 20ό αιώνα, 2025.
Καρρά, Αναστασία Γ., «Η πορεία ενός κτιρίου της Άρτας μέσα στον χρόνο», Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου, διαδικτυακή ιστορική μελέτη.


