Η τέχνη της μεμψιμοιρίας

Της Παναγιώτας Π. Λάμπρη,
πεζογράφου – ποιήτριας

Όταν διάβασα πολλά απ’ όσα γράφτηκαν αυτές τις μέρες για την εγνωσμένης αξίας ομότιμη καθηγήτρια Ιστορίας του ΕΚΠΑ, Μαρία Ευθυμίου, σκέφτηκα πως αρκετοί από μας περιγράφονται ακριβώς με όσα είπε στα πλαίσια του συνεδρίου Greece Talks 2026 του Travel.gr, ενώ ο νους μου ανέσυρε έναν από τους χαρακτήρες που περιγράφει ο Θεόφραστος στο ομώνυμο έργο του και δεν είναι άλλος από τον μεμψίμοιρο.

Πριν, λοιπόν, πάμε σε όσα γράφει ο Θεόφραστος γι’ αυτόν, ας δούμε τι είπε, μεταξύ άλλων, η ιστορικός: «Έχει δημιουργηθεί ένα κλίμα όπου, αν ένα άτομο είναι αισιόδοξο, βλέπει τη θετική πλευρά και λέει “ναι, δεν έχουμε αρκετά σχολεία, αλλά φέτος χτίστηκαν τρία στην περιοχή μας και χρειάζονται άλλα δύο να τα διεκδικήσουμε”, αμέσως ιδεολογικοποιείται.

Όσο πιο μίζερος, γκρινιάρης και μεμψίμοιρος είσαι, τόσο πιο προοδευτικός θεωρείσαι. Τέτοιες ταμπέλες βάζουμε. Αντίθετα, όσο πιο αισιόδοξος είσαι, τόσο πιο συντηρητικός καταγράφεσαι. Μιλάμε δηλαδή για μια ταραχή εν κρανίω που μας χαρακτηρίζει εδώ και δεκαετίες».

Εν προκειμένω, εκείνο που κατάλαβα από τα λεγόμενά της είναι πως δεν αμφισβήτησε, ούτε απαξίωσε τους αγώνες όσων διεκδικούν βελτίωση διαφόρων συνθηκών της ατομικής και της κοινωνικής ζωής, όπως ορισμένοι δημοσίως και ενίοτε απαξιωτικά προς το πρόσωπό της σχολίασαν.

Εκείνο που επισήμανε είναι η νοοτροπία, η οποία αρνείται να δει και στη συνέχεια ν’ αναγνωρίσει τις όποιες θετικές εξελίξεις και διακρίνεται από συνεχή μεμψιμοιρία.

Επίσης, με τα λόγια της βεβαίωσε πως η διεκδίκηση μπορεί να ταυτίζεται με το αισιόδοξο κοίταγμα των συμβαινόντων, το οποίο, εκτός άλλων, επηρεάζει θετικά τη διάθεσή μας και μας καθιστά δημιουργικούς και χαρούμενους.

Χωρίς να θέλω να την υπερασπιστώ – δεν τη χρειάζεται, άλλωστε, τη δική μου υπεράσπιση -, αυτό που είπε συνιστά κοινό τόπο στην καθημερινότητά μας και παρατηρείται, τόσο στον ιδιωτικό όσο και στον δημόσιο βίο, καθώς μια μερίδα συμπολιτών μας μεμψιμοιρεί ασύστολα.

Τόσο πολύ μάλιστα, που έχουν δημιουργηθεί σχετικές στερεοτυπικές διατυπώσεις, καθώς όσα καλά και να γίνουν είναι σαν να μην έγινε τίποτε και, όταν κάποια επιθυμητά πράγματα γίνονται, η μεμψίμοιρη στάση λέει πως άργησαν να γίνουν!

«Ούτε στο σακί, ούτε στο παλιοσάκι» που λέει ο λαός, δηλώνοντας τη δυστροπία, τη συνεχή γκρίνια, την απουσία ικανοποίησης, άρα και την απουσία χαράς.
Ας δούμε τώρα αυτά που έγραψε ο Θεόφραστος (Χαρακτῆρες, 17.1-17.9) για τη μεμψιμοιρία και τους μεμψίμοιρους. Η μεμψιμοιρία, γράφει, είναι η άτοπη κατάκριση για όσα σου έχουν δοθεί κι ο μεμψίμοιρος είναι το είδος του ανθρώπου, ο οποίος λέει σ’ εκείνον που του φέρνει μερίδα φαγητού, σταλμένη από κάποιον φίλο του, πως αυτός, με το να μην τον καλέσει στο δείπνο τού στέρησε την ευκαιρία να δοκιμάσει τη σούπα και το κρασί. Ούτε ένα «ευχαριστώ!», αμέσως με το παράπονο στο στόμα ο μεμψίμοιρος, κοινώς γκρινιάρης και μίζερος!

Επίσης, όταν η ερωμένη του τον φιλά παθιασμένα, τη ρωτάει αν πράγματι τον αγαπά με την καρδιά της! Ε, βέβαια, τι άλλο θα ρωτούσε, αφού οι ερωμένες πάντα με πάθος αγαπούν!

Και φυσικά αγανακτεί με τον Δία, όχι επειδή βρέχει, αλλά διότι άργησε να βρέξει! Μας θυμίζει πολλά αυτό…
Όταν αγοράσει δούλο σε ιδιαίτερα καλή τιμή, έχοντας παζαρέψει πολύ με τον πωλητή, αναρωτιέται αν είναι γερό το εμπόρευμα, τόσο φθηνά που το αγόρασε. Θέλει, δηλαδή, και την πίτα ολόκληρη και τον σκύλο χορτάτο!

Άμα κάποιος του φέρει συχαρίκια πως απέκτησε γιο, τι λέτε ότι του απαντά; «Αν προσθέσεις ότι χάθηκε και η μισή περιουσία, τότε θα έλεγες την αλήθεια!» Μιλάμε για βίωση απρόσμενης και απέραντης χαράς στο άκουσμα της είδησης, όχι αστεία.

Σε περίπτωση που κερδίσει μια δίκη, και μάλιστα παμψηφεί, δεν εκφράζει καμία ευαρέσκεια, αλλά κατηγορεί εκείνον που έγραψε τον υπερασπιστικό λόγο, γιατί λέτε; Διότι παρέλειψε πολλά από τα δίκια του!

Μα τι έκανε κι αυτός ο αθεόφοβος που τον έγραψε! Έπρεπε να μην παραλείψει τίποτα, ακόμα και τα επουσιώδη, ασχέτως αν προσέφεραν κάτι στην εκδίκαση της υπόθεσης.

Αν, τέλος, χρειαστεί ένα χρηματικό ποσό και οι φίλοι του το συγκεντρώσουν για χάρη του από κοινού και κάποιος εξ αυτών τον ρωτήσει αν είναι χαρούμενος, φυσικά θ’ απαντήσει πως δεν γίνεται να είναι, διότι θα πρέπει να επιστρέψει τα χρήματα στον καθένα χωριστά, αλλά και να τους οφείλει και χάρη, επειδή δήθεν ευεργετήθηκε! Ε, βέβαια, πώς να χαίρεται υπό τέτοιες συνθήκες ο καημένος!

Με λίγα λόγια ο μεμψίμοιρος δεν είναι μόνο ότι συνεχώς απαιτεί κάτι, αλλά ρίχνει σε όλους τους άλλους την ευθύνη για όσα ζει, και, περιχαρακωμένος στη μίζερη αντιμετώπιση της ζωής, δεν νιώθει καμία χαρά, κλέβοντας συχνά και τη χαρά των γύρω του, τους οποίους με κάθε ευκαιρία κατηγορεί, διαχέοντας όπου βρεθεί κι όπου σταθεί μια απαισιόδοξη στάση απέναντι στα συμβαίνοντα, η οποία συχνά αντιβαίνει στην πραγματικότητα.

Εν τέλει, μπορεί στα πιο πάνω γραφόμενα του Θεόφραστου να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας ή άλλους. Σημασία έχει πως, όταν η μεμψιμοιρία γίνεται δεύτερη φύση μας, οι πρώτοι που υφιστάμεθα τις συνέπειες είμαστε εμείς οι ίδιοι, αλλά, συχνά αναίτια, και άνθρωποι του κοντινού ή ευρύτερου περιβάλλοντός μας.

Συμπερασματικά, στα πλαίσια του δημοκρατικού πολιτεύματος ας μην πετροβολούν ορισμένοι όσους διατυπώνουν απόψεις, με τις οποίες διαφωνούν, όπως στην περίπτωση της ιστορικού Μαρίας Ευθυμίου, διότι ούτε οι πέτρες τους τους αγγίζουν ούτε έχουν να ωφεληθούν κάτι απ’ αυτό.

Εξάλλου, σε κάθε αντίθετη άποψη δεν χρειάζεται να ρίχνουμε την πέτρα του αναθέματος, καθώς υπάρχει κι άλλος τρόπος αντιμετώπισης. Κάνοντας χρήση της διαλεκτικής, να την προσεγγίσουμε, να την κατανοήσουμε και να ωφεληθούμε κατά το δυνατόν μέσω ενός γόνιμου και παραγωγικού στοχασμού.