Συνέντευξη του Λουκά Αξελού στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

Το όραμα του Ρήγα ήταν η απελευθέρωση των Ελλήνων και των καταπιεζόμενων λαών της Βαλκανικής και η ίδρυση στην θέση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας της Ελληνικής Δημοκρατίας, αποτελούσε την πιο ολοκληρωμένη και προοδευτική πρόταση της περιόδου πριν και μετά τον Αγώνα.

Ποια ήταν η αφορμή για να εκδώσετε το νέο βιβλίο σας Ρήγας Βελεστινλής. Πατέρας της Ελληνικής Ανεξαρτησίας και του Δημοκρατικού Πατριωτισμού, (εκδόσεις «Στοχαστής») με δεδομένο ότι με τον Ρήγα ασχολείσθε εδώ και δεκαετίες και έχετε εκδώσει και άλλα έργα.

Επισημάνατε σωστά ότι η ενασχόλησή μου με τον Ρήγα κρατάει δεκαετίες. Πράγματι η προσωπικότητά του κέντρισε το ενδιαφέρον μου από τα μαθητικά μου χρόνια και από τότε επί μισόν αιώνα και πλέον ο Βελεστινλής αποτελεί όχι μόνον το κεντρικό πεδίο των επιστημονικών μου ερευνών, αλλά, το έχω ξαναπεί, και τον πολικό αστέρα που φωτίζει και οδηγεί την όποια πορεία μου. Σε αυτό, λοιπόν, το πλαίσιο συνεχούς έρευνας, αναζήτησης και εμπλουτισμού, εντάσσονται και τα έργα μου για τον Ρήγα.

Έχοντας ήδη διατυπώσει αρκετά για την ζωή και το έργο του που περιλαμβάνονταν στο βασικό μου έργο που ήταν και η διδακτορική μου διατριβή, Ρήγας Βελεστινλής, Σταθμοί και όρια στην διαμόρφωση της εθνικής και κοινωνικής συνείδησης στην Ελλάδα, που κυκλοφόρησε το 2003, με τον νέο αυτόν τόμο που περιλαμβάνει τις έρευνες και εργασίες μου μιας και πλέον εικοσαετίας, φιλοδοξώ να καταθέσω και τα δικά μου συμπεράσματα που αναδεικνύουν σημαντικές πτυχές του που δεν είχαν επαρκώς φωτισθεί. Επιδίωξή μου είναι με την νέα μου αυτή έρευνα να δώσω ένα κριτικά φιλτραρισμένο, πλην σχετικά ολοκληρωμένο, πλέον, πορτραίτο του Πατέρα της Ελληνικής Ανεξαρτησίας.

Όλοι μας σήμερα γνωρίζουμε ότι ο Ρήγας θεωρείται εθνομάρτυρας και πρόδρομος της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Εσείς δεν στέκεστε μόνο σε αυτές τις γενικές παραδοχές, αλλά τον αποκαλείτε Πατέρα της Ελληνικής Ανεξαρτησίας και του Δημοκρατικού Πατριωτισμού. Πού στηρίζετε το σκεπτικό σας;

Ας ξεκινήσουμε από μια παραδοχή. Το γεγονός δηλαδή ότι κάθε άλλο παρά έλειψαν οι σημαντικές προσωπικότητες τόσο στην προεπαναστατική περίοδο, όσο και στην περίοδο του Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Όμως η προσωπικότητα του Ρήγα, κατά την γνώμη μου, υπερβαίνει με το αναγεννησιακό της εύρος όλες τις αντίστοιχες περιπτώσεις.
Ο Ρήγας είχε πλήρη και βαθιά τεκμηριωμένη συνείδηση για την δεινή θέση στην οποία βρισκόταν ο Ελληνισμός κάτω από «την δυσφορωτάτην τυραννίαν του Οθωμανικού βδελυρωτάτου δεσποτισμού», όπως γράφει ο ίδιος.

Σε αυτό το πλαίσιο και γνωρίζοντας ότι από κάπου έπρεπε να ξεκινήσει το τιτάνιο αυτό έργο αποτίναξης του ζυγού, ο Ρήγας έθεσε σε εφαρμογή ένα ριζοσπαστικό πρόγραμμα, ιδεολογικής, εκπαιδευτικής, κοινωνικής, οικονομικής, θεσμικής, πολιτικής και στρατιωτικής αναδιάταξης του υπόδουλου Έθνους, μέσω πιλοτικών παρεμβάσεων, σε όλες τις παραπάνω σφαίρες. Αυτό συνιστούσε ένα πολύ προχωρημένο για την εποχή του πολιτικό σχέδιο που άγγιζε τα όρια ενός μεγάλου οράματος, μιας Μεγάλης Ιδέας.

Θα μπορούσατε να μας αναλύσετε πιο συγκεκριμένα σε τι συνίστατο το όραμά του αυτό;

Ο Ρήγας αποτελεί κατ’ εμέ, τον πιο ολοκληρωμένο εκφραστή της Μεγάλης Ιδέας, δηλαδή του σχεδίου απελευθέρωσης όλων των σκλάβων Ελλήνων (συμπεριλαμβανομένων και όλων των υπόδουλων εθνών και λαών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας).

Το όραμά του η απελευθέρωση των Ελλήνων και των καταπιεζόμενων λαών της Βαλκανικής και η ίδρυση στην θέση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας της Ελληνικής Δημοκρατίας, μιας ακραιφνώς δημοκρατικής πολιτείας στηριγμένης στην αρχαιοελληνική δημοκρατική παράδοση, και τις ιδέες της Αμερικανικής και Γαλλικής Επανάστασης, αποτελούσε την πιο ολοκληρωμένη και προοδευτική πρόταση της περιόδου πριν και μετά τον Αγώνα.

Σήμερα με το πέρασμα του χρόνου, είμαστε σε θέση τεκμηριωμένα να βεβαιώσουμε ότι το βάθος της διείσδυσης της πράξης και των ιδεών του ξεπερνάει τα όρια μιας σημαντικής θετικής επίδρασης στα όσα διαδραματίστηκαν τότε. Κι αυτό δεν οφείλεται μόνον στο γεγονός ότι πέφτοντας ο ίδιος μαχόμενος ηρωοποιήθηκε στα μάτια του ελληνικού αλλά και των βαλκανικών λαών, αλλά στην πραγματικότητα του ότι οι ιδέες του δεν μπόρεσαν να δολοφονηθούν, γιατί είχαν ξεχωριστό στρατηγικό, αξιακό και οραματικό χαρακτήρα.

Η διαφορά λοιπόν, του Ρήγα απ’ όλες τις λαμπρές προσωπικότητας του Αγώνα (Ενδεικτικά: Κολοκοτρώνη, Καραϊσκάκη, Υψηλάντη, Καποδίστρια, Μπότσαρη), συνίσταται στο γεγονός ότι κανένας άλλος Έλληνας της περιόδου δεν συγκροτεί μια τόσο πολύμορφη, πολυσχιδή, δραστική, γειωμένη οραματική και ηρωϊκή προσωπικότητα.

Ως εκ τούτου θεωρώ τον Ρήγα ως τον κατεξοχήν πόλο θετικής αναφοράς για τον νεότερο Ελληνισμό, αυτόν που, χωρίς διάθεση υπερβολής, θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε ως προπαρασκευαστή, αρχιτέκτονα, και πατέρα της Ελληνικής Ανεξαρτησίας και της Ελληνικής Δημοκρατίας.

Διαβάζουν οι Έλληνες ιστορικά βιβλία;

Η απάντηση με ένα Ναι ή ένα Όχι δεν θα ήταν επαρκής γιατί τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά ώστε να μπορούν να καλυφθούν από το γενικό «οι Έλληνες δεν διαβάζουν» που, σε μεγάλο βαθμό, είναι και η αλήθεια.
Όμως ανεξάρτητα από τις επιμέρους γνώμες ή απόψεις η πραγματικότητα μας δείχνει ότι ανήκουμε σε ένα ιστορικό έθνος, που παρά τα αμφιλεγόμενα και ανακόλουθα στοιχεία της πορείας μας, έχουμε σε σημαντικό βαθμό μια συνείδηση της Ιστορίας μας, ανεξάρτητα από το ότι αυτό δεν ενισχύεται από την απαραίτητη γνωσιολογική επάρκεια.

Μια μερική ένδειξη αυτού είναι και το «πάθιασμά» μας στα ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα. Κοιτάξτε την πρόσφατη περίπτωση με την ταινία του Γιάννη Σμαραγδή «Καποδίστριας» και το εύρος της συμμετοχής και των αντεγκλήσεων που αυτή προκάλεσε. Τούτων δοθέντων, εγώ θα πω ότι στο πλαίσιο του περιορισμένου κύκλου αναγνωστών τα ιστορικά βιβλία έχουν μια διακριτή θέση. Κι αυτό γιατί ως ιστορικός λαός, ως λαός με ιστορικό έρμα, δεν έχουμε ακόμα, τουλάχιστον, μετατραπεί σε αντικείμενο της Ιστορίας, παρ’ όλες τις φιλότιμες προσπάθειες των αναθεωρητών και αποδομητών της ιστορικής μας συνέχειας και ταυτότητας.

Πέραν από ιστορικός, είστε εκδότης και ποιητής. Πώς τις συνδυάζετε αυτές τις ιδιότητες;

Με επίγνωση ότι σημασία δεν έχει τι νομίζεις εσύ για τον εαυτό σου, αλλά τι είσαι πραγματικά, θα απαντήσω αναγκαστικά συμβατικά – υποκειμενικά, λέγοντας ότι είμαι ένας άνθρωπος της «παλιάς σχολής». Όραμά μου είναι ο αριστοτελικός-αναγεννησιακός τύπος διανοούμενου. Μην ξεχνάτε ότι θεωρώ τον εαυτό μου μαθητή του Ρήγα Βελεστινλή, ενός κατεξοχήν αναγεννησιακού τύπου διανοούμενου. Αν τον Ρήγα, λοιπόν, σφραγίζει αξεδιάλυτα η ιδιότητα του ενεργού πολίτη, του συγγραφέα, του εκδότη και του ποιητή, το ίδιο θα ευχόμουν να ίσχυε και για την όποια δική μου δουλειά, στο πλαίσιο φυσικά, των ορίων και των δυνατοτήτων της.