Γράφει η Παναγιώτα Π. Λάμπρη
Μπορεί μια βιβλιοθήκη ν’ αποτελεί σπουδαίο σταθμό ενός ταξιδιού; Θαρρώ, ναι! Όταν μάλιστα πρόκειται για τη Δημόσια Ιστορική Βιβλιοθήκη Ανδρίτσαινας, η οποία και «Νικολοπούλειο» από τον πρώτο δωρητή της επονομάζεται, θεωρώ πως είναι επιβεβλημένος. Και τούτο, διότι πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες, ιστορικότερες και πλουσιότερες βιβλιοθήκες της χώρας μας, η οποία, όπως λέει και τ’ όνομά της, βρίσκεται στην Ανδρίτσαινα Ηλείας.
Όντας, λοιπόν, με τον συνοδοιπόρο μου επισκέπτες της ευρύτερης περιοχής, τόπο καταγωγής της μητέρας του, η οποία γεννήθηκε στη Φιγαλία και μεγάλωσε μέσα σε σημαντικά αρχαία κατάλοιπα και στη σκιά του ναού του Επικούρειου Απόλλωνα, τα βήματά μας μάς οδήγησαν, πέραν άλλων, και σ’ αυτόν τον ξεχωριστό θησαυρό, ο οποίος στεγάζεται σε νεοκλασικό κτήριο στην ανατολική είσοδο του χωριού μέσα σ’ ένα όμορφο και κατάφυτο ορεινό τοπίο.
Μόλις μπήκαμε, μας υποδέχθηκαν οι υπεύθυνες, μας μίλησαν για τη βιβλιοθήκη, μας καθοδήγησαν και μας πρότειναν να παρακολουθήσουμε προβολή για την ιστορία της, η οποία ξεκινά αφότου ο φωτισμένος Κωνσταντίνος – Αγαθόφρων Νικολόπουλος (Σμύρνη, 1786 – Παρίσι, 1841), του οποίου ο πατέρας είχε γεννηθεί στην Ανδρίτσαινα, αποφάσισε να δωρίσει την πλουσιότατη από πολλές απόψεις βιβλιοθήκη του.
Όπως μάλιστα σημειώνεται στην ιστοσελίδα του φορέα, «Η ίδρυση και η εξέλιξή της, είναι γεγονότα άρρηκτα συνδεδεμένα με το σπουδαίο δωρητής της, Κωνσταντίνο – Αγαθόφρωνα Νικολόπουλο, μια άκρως ενδιαφέρουσα και ιδιαζούσης σημασίας ιστορική φυσιογνωμία, τα έργα και ο βίος του οποίου δεν είναι, δυστυχώς, ευρύτερα γνωστά.
Άνθρωπος με έντονο ενδιαφέρον για τα πράγματα του καιρού του, έζησε σε μια μεταβατική περίοδο, μεστή ιδεολογικών και πολιτικών ζυμώσεων που οδήγησαν σε καθοριστικές κοινωνικοπολιτικές αλλαγές. Κατάφερε υπό την επήρεια των ζυμώσεων και ανακατατάξεων επίτευγμα σπουδαίο για τα ανθρώπινα μέτρα, να αφήσει το δικό του ευδιάκριτο χνάρι στην εποχή του και στον τόπο του με το έργο του και τις επιλογές του.»
Ο εν λόγω δωρητής, στην επιστολή (1838), την οποία έστειλε προς τον Δήμαρχο και τους υπόλοιπους συμπατριώτες του, γράφει μεταξύ άλλων: «[…] Επειδή δ’ έμαθον εκ της φήμης ότι επιθυμείτε καταστήσαι μέγα και τακτικόν σχολείον εις φωτισμόν των υμετέρων τέκνων, εις αύξησιν και βελτίωσιν του υμετέρου εμπορίου, εις τελειοποίησιν της σωτηρίου γεωργικής τέχνης, εν ενί λόγω εις ευδαιμονίαν όλων των κατοίκων της Ανδριτζαίνης και της λοιπής Πελοποννήσου, μετά χαράς, φίλοι και αδελφοί, προσφέρω δώρον προς υμάς όλον τον πλούτον, ον μοι εδωρήσατο φιλανθρώπως ο παντοδύναμος θεός, δηλαδή όλην μου την Βιβλιοθήκην. […]
Όθεν πέμψατέ μοι όσον τάχος δύο άνδρας πιστοτάτους και επισήμους, Ανδριτζανίτας, προς ους εγώ ευθύς παραδώσω αδιστάκτως τον προσφερόμενον πλούτον, διότι αλλέως, εστιν αδύνατον. Εν τοσούτω δε φροντίσατε ίνα καταστήσητε τάχιστα τουλάχιστον κατά το παρόν, σχολείον ελληνικόν και αξιόλογον, όπερ αφού συν θεώ έλθω εις Ανδρίτζαιναν κατά τον μέγα μου πόθον, κατασταθήσεται, ως ελπίζω, κοινή Ακαδημία δι’ όλην την Πελοπόννησον. […]»
Τα δωρισθέντα βιβλία που προέρχονται από τη βιβλιοθήκη του Κωνσταντίνου – Αγαθόφρωνα Νικολόπουλου, η οποία συγκαταλεγόταν μεταξύ των καλύτερων ιδιωτικών βιβλιοθηκών του Παρισιού, έφτασαν κάποια στιγμή στην Ελλάδα και μετά από περιπέτειες στεγάζονται πλέον μαζί με άλλες δωρεές στην υπέροχη βιβλιοθήκη της Ανδρίτσαινας.
Πλην όμως, ο δωρητής, ο οποίος έζησε τη δική του Οδύσσεια, αν και πόθησε τον νόστο στη γενέτειρα του πατέρα του, την οποία ποτέ δεν είχε επισκεφτεί, και ήθελε να ζήσει κοντά στους συμπατριώτες του τα τελευταία χρόνια της ζωής του, αυτός δεν ευοδώθηκε, διότι τον πρόλαβε ο θάνατος.
Και η τραγική ειρωνεία είναι πως όταν ετοίμαζε τα κιβώτια με τα βιβλία, προκειμένου να τα στείλει με ασφάλεια στην Ελλάδα, έγδαρε το χέρι του, η πληγή μολύνθηκε και ανέβασε πυρετό. Λίγες μέρες αργότερα πέθανε από τέτανο στο νοσοκομείο Hotel Dieu του Παρισιού, όπως ακριβώς έζησε, δηλαδή μόνος.
Πάντως, κατέλειπε πλούσιο πνευματικό έργο και η βιβλιοθήκη του, αποτελούμενη από σπάνια βιβλία και εκδόσεις που χρονολογούνται από το 1500, είναι αποτέλεσμα της διαρκούς προσπάθειας ενός ανθρώπου που αγαπούσε τη γνώση και διακρινόταν για την ευφυία, τη φιλομάθεια, τον πατριωτισμό, το πάθος του για τη συλλογή βιβλίων και γνώριζε την ελληνική γραμματεία, μιλούσε και έγραφε στη γαλλική, στη γερμανική και ιταλική γλώσσα, ενώ είχε αναλάβει σημαντικές θέσεις σε διάφορους πνευματικούς φορείς και εξέφραζε λόγω και έργω τον σταθερό πόθο του για την ελευθερία και την πνευματική αναγέννηση της πατρίδας του.
Η περιήγηση στον χώρο της βιβλιοθήκης μάς έφερε μπροστά σε κειμήλια μοναδικής αξίας. Σε πολλά βιβλία, με εξώφυλλα έργα τέχνης και υπέροχη βιβλιοδεσία, υπάρχουν σημειώσεις, υπογραφές και αφιερώσεις διάσημων προσωπικοτήτων, ενώ η Βιβλιοθήκη του Νικολόπουλου είναι ενημερωμένη σε όλους τους κλάδους και τις επιστήμες της εποχής του και εμπεριέχει τους Έλληνες κλασικούς συγγραφείς σε πολλές εκδόσεις.
Ανάμεσα στους δωρητές της βιβλιοθήκης, εξέχων είναι και ο Ευάγγελος Καλλιανιώτης από τη Στεμνίτσα Αρκαδίας, του οποίου η συλλογή αποτελείται από 4.341 τόμους βιβλίων και περιέχει σημαντικό αριθμό σπάνιων και αξιόλογων τίτλων. Η βιβλιοθήκη διαθέτει, επίσης, πλούσιο ιστορικό αρχείο από τα χρόνια της Επανάστασης του 1821, εργαστήριο συντήρησης βιβλίων και άλλα πολλά.
Στα σπουδαία που δεν πρέπει να παραλειφθούν είναι τα είκοσι τρία γύψινα εκμαγεία από τη ζωφόρο του ναού του Επικούρειου Απόλλωνα, έργου του σπουδαίου αρχιτέκτονα, Ικτίνου (5ος αι. π. Χ.), τα οποία αποτελούν δωρεά του Βρετανικού Μουσείου στη Βιβλιοθήκη Ανδρίτσαινας!
Η εν λόγω ζωφόρος είχε αποσπαστεί και αγοραστεί κατά την Οθωμανική περίοδο (1814), με εντολή του Άγγλου πρίγκηπα Γεωργίου, και μεταφέρθηκε στο γνωστό μουσείο. Στην υπέροχη ζωφόρο απεικονίζονται δύο δημοφιλή θέματα των αρχαίων Ελλήνων, η Τιτανομαχία και η Αμαζονομαχία, τις οποίες, έστω και σε εκμαγεία, θαυμάσαμε.
Αναχωρώντας συγκινημένοι από τον ιερό χώρο της Βιβλιοθήκης – έτσι τον νιώσαμε – ευγνώμων, κρατούσα ως αντίδωρο της επίσκεψής μας ένα βιβλίο κι ένα CD που αφορούν στη σημαντική Ιστορία της, την οποία έκρινα καλό να μοιραστώ, έστω και εν συντομία, με τους αναγνώστες του παρόντος κειμένου.
Συμπερασματικά, η Δημόσια Ιστορική Βιβλιοθήκη της Ανδρίτσαινας συνιστά κιβωτό πολιτισμού για τον τόπο και τους ανθρώπους του, για όσους φτάνουν εκεί ως ερευνητές, ακόμα και ως επισκέπτες, οι οποίοι έχουν τη δυνατότητα να γνωρίσουν και στη συνέχεια, αυτό είναι βέβαιο, να θαυμάσουν την ιστορία και τη σημασία της.
Πολύ περισσότερο, που πρόκειται για ένα ενεργό πνευματικό κύτταρο, όπου συναντιέται η Ιστορία με τις αποφάσεις και τις δράσεις των ανθρώπων που το δημιούργησαν, αλλά και όσων συνεχίζουν να το στηρίζουν και ανεπιφύλακτα συστήνω να επισκεφτεί όποιος φτάσει σε κείνα τα μέρη.
Άλλωστε, δεν είναι μόνο η βιβλιοθήκη που αξίζει την επίσκεψή του, αφού η Ανδρίτσαινα, εκτός από το ότι είναι όμορφο χωριό, διαθέτει υπέροχο λαογραφικό μουσείο και σε απόσταση λίγων χιλιομέτρων υπάρχει ο ναός του Επικούρειου Απόλλωνα, καθώς και η Φιγαλία, όπου μπορεί να πιει νερό στην αρχαία κρήνη, να δει τον ναό του νεκροταφείου, ο οποίος είναι ιδρυμένος πάνω σε αρχαίο και με υλικά εκείνου, να δει… Σπαρμένη με αρχαία και νέα τεκμήρια πολιτισμού η πατρίδα μας και, όπου υπάρχουν, ας τα τιμούμε έστω και με μια επίσκεψή μας.