Γράφει η Αναστασία Καρρά – Μαστραπά
Από την αρχαία Αμβρακία και το οθωμανικό νεκροταφείο μέχρι τη νεότερη εμπορική ζωή της Άρτας, η Πλατεία Κιλκίς κουβαλά διαδοχικές εικόνες και μνήμες της πόλης που εξακολουθούν να υπάρχουν κάτω από τη σημερινή της μορφή.
Οι περισσότεροι Αρτινοί γνωρίζουν την Πλατεία Κιλκίς ως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία της νεότερης πόλης. Για δεκαετίες αποτέλεσε χώρο καθημερινής συνάντησης, εμπορικής κίνησης και κοινωνικής ζωής. Λίγοι όμως ίσως φαντάζονται ότι κάτω από τον χώρο όπου σήμερα περνούν αυτοκίνητα και πεζοί, κρύβονται αιώνες ιστορίας που συνδέουν την αρχαία Αμβρακία, την οθωμανική Άρτα και τη σύγχρονη πόλη.
Η περιοχή της σημερινής πλατείας βρίσκεται στην καρδιά της αρχαίας Αμβρακίας, γεγονός που επιβεβαιώθηκε μέσα από σημαντικές αρχαιολογικές έρευνες που πραγματοποιήθηκαν κυρίως κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970. Οι ανασκαφές αποκάλυψαν τμήματα δρόμων, κατοικιών και άλλων οικοδομημάτων της αρχαίας πόλης, αποδεικνύοντας ότι η περιοχή αυτή αποτελούσε έναν από τους σημαντικότερους πυρήνες της.
Λίγοι ίσως συνειδητοποιούν σήμερα ότι κάτω από τις πολυκατοικίες, τα καταστήματα και την κίνηση του σύγχρονου κέντρου της Άρτας εξακολουθούν να βρίσκονται θαμμένα ίχνη της αρχαίας πόλης. Κάθε οικοδομική εργασία στην περιοχή έφερνε για πολλά χρόνια στο φως δρόμους, τοίχους, κεραμική και αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, υπενθυμίζοντας ότι η σημερινή Άρτα είναι χτισμένη ακριβώς πάνω στα στρώματα της αρχαίας Αμβρακίας.
Ιδιαίτερη σημασία είχε η ανακάλυψη ενός μεγάλου υστεροαρχαϊκού ναού στο οικόπεδο Μπακαγιάννη, στην οδό Βασιλέως Πύρρου, σε πολύ μικρή απόσταση από τη σημερινή πλατεία. Ο ναός, που χρονολογήθηκε γύρω στο 500 π.Χ., θεωρήθηκε ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά ευρήματα όχι μόνο για την Άρτα αλλά και γενικότερα για την Ήπειρο, όπου ανάλογοι ναοί έχουν βρεθεί ελάχιστοι.
Ο ναός σώζεται σήμερα μόνο μέχρι την ευθυντηρία του, καθώς ήδη από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια πολλά από τα υλικά του χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικό υλικό σε νεότερες κατασκευές. Οι ειδικοί εκτίμησαν πάντως ότι επρόκειτο για επιβλητικό οικοδόμημα της αρχαίας Αμβρακίας, με μεγάλες διαστάσεις και ιδιαίτερη σημασία για τη δημόσια και θρησκευτική ζωή της πόλης.
Οι ανασκαφές αποκάλυψαν επίσης στοιχεία που μαρτυρούν τη συνέχεια της ζωής στην περιοχή επί πολλούς αιώνες. Σε γειτονικά οικόπεδα βρέθηκαν δρόμοι, σπίτια, πηγάδια και κεραμικά, ενώ ιδιαίτερη σημασία είχε και η ανακάλυψη κορινθιακών οστράκων του 8ου αιώνα π.Χ., στοιχείο που επιβεβαιώνει ότι η κορινθιακή παρουσία στην περιοχή προηγήθηκε ακόμη και της επίσημης ίδρυσης της Αμβρακίας στα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ.
Η αποκάλυψη αυτών των ευρημάτων δημιούργησε τότε μεγάλες προσδοκίες για τη δημιουργία ενός ευρύτερου αρχαιολογικού χώρου στο κέντρο της Άρτας. Υπήρξαν μάλιστα προτάσεις να διαμορφωθεί ένας ενιαίος χώρος ανάδειξης γύρω από την πλατεία Κιλκίς και τις οδούς Βενιζέλου και Μαξίμου Γραικού, ώστε να προστατευθούν τα σημαντικά ευρήματα της αρχαίας πόλης.
Ωστόσο, η ανοικοδόμηση της εποχής προχώρησε γρήγορα και αρκετά από τα αρχαία κατάλοιπα καλύφθηκαν εκ νέου από τις πολυκατοικίες που άρχισαν να υψώνονται στην περιοχή. Έτσι, ένα σημαντικό κομμάτι της αρχαίας Αμβρακίας εξακολουθεί μέχρι σήμερα να παραμένει κρυμμένο κάτω από τη σύγχρονη πόλη, σχεδόν αόρατο στους περισσότερους περαστικούς.
Πολύ αργότερα, κατά την οθωμανική περίοδο, η περιοχή απέκτησε εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα. Στο δυτικό άκρο του παλιού Ρωμιοπάζαρου δημιουργήθηκε το μουσουλμανικό νεκροταφείο της πόλης. Ο χώρος ήταν περιφραγμένος με χαμηλό μαντρότοιχο και εκτεινόταν έως τους μύλους και τα παλιά σφαγεία. Γύρω υπήρχαν μελικοκκιές, χαμόκλαδα και γλυκόριζες, ενώ λίγο πιο κάτω βρισκόταν η περιοχή Μουχούστι με το σεράγι του Τούρκου διοικητή.
Σήμερα μοιάζει ίσως παράξενο το γεγονός ότι ένα νεκροταφείο βρισκόταν τόσο κοντά στον πυρήνα της πόλης. Η Άρτα όμως της εποχής εκείνης διατηρούσε ακόμη έντονα τα χαρακτηριστικά της οθωμανικής πόλης, όπου διαφορετικές χρήσεις συνυπήρχαν μέσα στον ίδιο αστικό χώρο. Το παλιό νεκροταφείο αποτελούσε για χρόνια αναπόσπαστο στοιχείο της εικόνας της περιοχής.
Μετά την απελευθέρωση της Άρτας το 1881 και την αποχώρηση των Οθωμανών, το νεκροταφείο εγκαταλείφθηκε. Σταδιακά ο χώρος άρχισε να αλλάζει όψη. Ο μαντρότοιχος κατεδαφίστηκε, οι ταφόπλακες χάθηκαν και στη θέση του παλιού νεκροταφείου δημιουργήθηκε μια νέα πλατεία γύρω από την οποία άρχισαν να αναπτύσσονται σπίτια, καταστήματα και επαγγελματικοί χώροι.
Για ένα διάστημα η περιοχή ήταν γνωστή ανεπίσημα ως «Πλατεία Γαρουφαλιά», καθώς ο Ευάγγελος Γαρουφαλιάς είχε συμβάλει οικονομικά στη διαμόρφωσή της. Αργότερα όμως επικράτησε η ονομασία «Πλατεία Κιλκίς», προς τιμήν των Αρτινών στρατιωτών που σκοτώθηκαν στη μάχη του Κιλκίς το 1913, κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Η ονομασία αυτή διατηρήθηκε μέχρι σήμερα και συνδέθηκε οριστικά με τη νεότερη ιστορία της πόλης.
Η πλατεία δεν έμεινε ανεπηρέαστη ούτε από τις τραγικές στιγμές του 20ού αιώνα. Το 1941, κατά τους βομβαρδισμούς του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η περιοχή υπέστη μεγάλες καταστροφές και υπήρξε τόπος ανθρώπινου πόνου και απωλειών. Στην πλατεία υπήρχαν τότε χάνια και πανδοχεία όπου είχαν καταλύσει χωρικοί και ταξιδιώτες μαζί με τα ζώα τους.
Ο Σπύρος – Αγησίλαος Κατσαούνος, παιδί τότε, περιγράφει στο βιβλίο του εικόνες νεκρών, τραυματιών και κατεστραμμένων χανιών στην πλατεία, εικόνες που — όπως γράφει — τον ακολούθησαν για όλη του τη ζωή. Οι μαρτυρίες εκείνων των ημερών αποκαλύπτουν όχι μόνο την έκταση της καταστροφής αλλά και το βαρύ κλίμα φόβου και αγωνίας που επικράτησε στην πόλη.
Παρά τις δύσκολες εποχές που πέρασε, η Πλατεία Κιλκίς συνέχισε μεταπολεμικά να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σημεία της Άρτας. Η πλατεία εξελίχθηκε σταδιακά σε χώρο εμπορικής δραστηριότητας, κοινωνικής ζωής και καθημερινής συνάντησης των κατοίκων. Για δεκαετίες αποτέλεσε τόπο όπου συναντιούνταν διαφορετικές γενιές Αρτινών, κουβαλώντας όμως πάντοτε κάτω από τη σύγχρονη εικόνα της τα ίχνη όλων των προηγούμενων εποχών.
Κάτω από τη σημερινή της μορφή παραμένουν ακόμη θαμμένα ίχνη της αρχαίας Αμβρακίας, της οθωμανικής περιόδου και της νεότερης ιστορίας της πόλης. Ίχνη που υπενθυμίζουν πως η Άρτα δεν είναι μόνο η πόλη που βλέπουμε σήμερα, αλλά μια πόλη χτισμένη διαρκώς πάνω στις μνήμες και στα αποτυπώματα των ανθρώπων που πέρασαν από αυτήν επί αιώνες.
Ίσως γι’ αυτό η Πλατεία Κιλκίς δεν αποτελεί απλώς ένα γνώριμο σημείο της πόλης. Είναι ένας τόπος όπου η ιστορία της Άρτας εξακολουθεί σιωπηλά να υπάρχει κάτω από τα βήματα των σημερινών περαστικών.
ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ