Από τα Ιωάννινα στην οργάνωση της υγειονομικής άμυνας – Α΄ Μέρος
Γράφει η Αναστασία Καρρά – Μαστραπά
Στις αρχές του 1918, ενώ ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος συνεχιζόταν και η Ήπειρος προσπαθούσε να αντιμετωπίσει τις συνέπειες των στρατιωτικών και πολιτικών αναταραχών, ένας νέος κίνδυνος απειλούσε τον πληθυσμό της. Ο εξανθηματικός τύφος, μια ιδιαίτερα επικίνδυνη λοιμώδης ασθένεια, εξαπλωνόταν στα Ιωάννινα και σταδιακά σε άλλες περιοχές της Ηπείρου.
Η επιδημία αυτή, που σήμερα έχει σχεδόν ξεχαστεί, αποτελεί ένα ενδιαφέρον κεφάλαιο της υγειονομικής ιστορίας της περιοχής. Πολύτιμες πληροφορίες μάς προσφέρει η έκθεση των γιατρών Albert Vaudremer και Κυριάκου Κυριαζίδη, με τίτλο «Ο εξανθηματικός τύφος εν Ηπείρω», που εκδόθηκε το 1919. Οι δύο γιατροί κατέγραψαν την εμφάνιση και την εξέλιξη της νόσου, τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι υγειονομικές αρχές και τα μέτρα που εφαρμόστηκαν για τον περιορισμό της.
Μια ασθένεια γνωστή από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας
Ο εξανθηματικός τύφος δεν εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην Ήπειρο το 1918. Ήδη κατά τα έτη 1907–1908 είχε εκδηλωθεί επιδημία στον οθωμανικό στρατό των Ιωαννίνων, προσβάλλοντας κυρίως στρατιώτες που νοσηλεύονταν στο στρατιωτικό νοσοκομείο της πόλης. Η κατάσταση είχε προκαλέσει ανησυχία, ώστε να κληθούν ειδικοί υγιεινολόγοι από την Κωνσταντινούπολη.
Σύμφωνα με τους δύο γιατρούς, η οθωμανική κυβέρνηση απέκρυπτε την ύπαρξη της ασθένειας για πολιτικούς και οικονομικούς λόγους. Μάλιστα, μετά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων, τον Φεβρουάριο του 1913, οι Τούρκοι στρατιωτικοί γιατροί που είχαν παραμείνει στην πόλη για την περίθαλψη των ασθενών και τραυματιών του οθωμανικού στρατού αρνούνταν ότι υπήρχε επιδημική νόσος.
Ωστόσο, η ελληνική στρατιωτική υγειονομική υπηρεσία ανακάλυψε σε έναν θάλαμο του νοσοκομείου αρκετούς Τούρκους στρατιώτες που έπασχαν από εξανθηματικό τύφο, οι περισσότεροι μάλιστα σε οξύ στάδιο.
Ακολούθησε η εφαρμογή προληπτικών μέτρων και, καθώς δεν παρατηρήθηκαν κρούσματα στον ελληνικό στρατό, οι αρχές θεώρησαν ότι ο κίνδυνος είχε παρέλθει.
Η επανεμφάνιση της νόσου
Κατά την περίοδο 1916–1917 ο εξανθηματικός τύφος επανεμφανίστηκε στο Μπισδούνι, χωριό κοντά στα Ιωάννινα. Σύμφωνα με την ιατρική έκθεση, προσβλήθηκε περίπου ο μισός πληθυσμός του χωριού και σημειώθηκαν 25 θάνατοι.
Σύντομα η ασθένεια παρουσιάστηκε στο στρατιωτικό και στο δημοτικό νοσοκομείο των Ιωαννίνων, καθώς και στις φυλακές της πόλης. Η κατάσταση επιδεινώθηκε κατά τη διάρκεια της ιταλικής κατοχής των Ιωαννίνων το 1917.
Μετά την αποχώρηση των Ιταλών και την επάνοδο των ελληνικών αρχών, τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, απελευθερώθηκαν πολλοί από τους κρατουμένους των φυλακών.
Οι άνθρωποι αυτοί επέστρεψαν στα χωριά και στις πόλεις τους, χωρίς να υπάρχει οργανωμένος μηχανισμός υγειονομικού ελέγχου. Οι συντάκτες της έκθεσης θεωρούσαν ότι οι μετακινήσεις τους συνέβαλαν σημαντικά στη διασπορά της νόσου, καθώς ορισμένοι μετέφεραν μολυσμένες ψείρες στα ενδύματά τους, ενώ άλλοι βρίσκονταν ήδη στο στάδιο επώασης της ασθένειας.
Η έλλειψη οργανωμένης υγειονομικής υπηρεσίας είχε ως αποτέλεσμα οι διοικητικές αρχές να μην αντιληφθούν εγκαίρως την εξάπλωση του τύφου.
Η καθυστερημένη διάγνωση στα Ιωάννινα
Από τις αρχές Δεκεμβρίου 1917 είχαν αρχίσει να νοσηλεύονται στο στρατιωτικό νοσοκομείο Ιωαννίνων στρατιώτες με συμπτώματα σοβαρής λοιμώδους ασθένειας. Ωστόσο, η διάγνωση δεν ήταν εξαρχής σωστή. Δεκαπέντε στρατιώτες θεωρούνταν ότι έπασχαν από τυφοειδή πυρετό ή παράτυφο, ενώ στην πραγματικότητα επρόκειτο για εξανθηματικό τύφο.
Η διάκριση είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο εξανθηματικός τύφος μεταδίδεται μέσω της ψείρας του σώματος και απαιτεί διαφορετικά προληπτικά μέτρα.
Στις 9 Ιανουαρίου 1918, μόλις η Γενική Διοίκηση Ηπείρου πληροφορήθηκε την πραγματική κατάσταση, ζήτησε την άμεση εφαρμογή μέτρων για τον περιορισμό της νόσου.
Συγκροτήθηκε επιτροπή από δέκα γιατρούς των Ιωαννίνων, η οποία διαπίστωσε ότι στην πόλη υπήρχαν ήδη 32 κρούσματα εξανθηματικού τύφου. Η επιδημία είχε πλέον ξεφύγει από τα όρια ενός στρατιωτικού νοσοκομείου.
Οι πρόσφυγες από τη Βόρεια Ήπειρο
Την ίδια περίοδο, η πολεμική κατάσταση στα βόρεια σύνορα δημιούργησε πρόσθετα προβλήματα. Στις 3 Ιανουαρίου 1918, οι ιταλικές στρατιωτικές αρχές διέταξαν την εκκένωση πολλών χωριών της Αλβανίας. Πρόσφυγες από τη Βόρεια Ήπειρο κατευθύνθηκαν προς τα Ιωάννινα, αναζητώντας καταφύγιο.
Η άφιξή τους συνέπεσε με την περίοδο κατά την οποία οι υγειονομικές αρχές προσπαθούσαν να αναγνωρίσουν και να περιορίσουν την επιδημία.
Οι δύσκολες χειμερινές συνθήκες, οι περιορισμένες δυνατότητες στέγασης και περίθαλψης και ο συνωστισμός αύξαναν τους κινδύνους. Η συγκέντρωση μεγάλου αριθμού ανθρώπων σε μια πόλη που ήδη αντιμετώπιζε σοβαρό υγειονομικό πρόβλημα δυσχέραινε ακόμη περισσότερο την κατάσταση.
Αν και η νόσος είχε εμφανιστεί πριν από την άφιξη των προσφύγων, οι νέες μετακινήσεις πληθυσμών δημιουργούσαν πρόσθετες δυσκολίες στην προσπάθεια ελέγχου της.
Μια ασθένεια με βαριά συμπτώματα
Ο εξανθηματικός τύφος αποτελούσε μια από τις πιο επικίνδυνες λοιμώδεις ασθένειες της εποχής. Ο χρόνος επώασής του ήταν συνήθως δέκα έως δεκατέσσερις ημέρες, γεγονός που επέτρεπε σε μολυσμένα άτομα να μετακινούνται χωρίς να γνωρίζουν ότι νοσούσαν.
Τα πρώτα συμπτώματα περιλάμβαναν γενική κακουχία, έντονους πόνους στο σώμα, ρίγη και υψηλό πυρετό. Ακολουθούσε η εμφάνιση χαρακτηριστικού εξανθήματος, ενώ σε σοβαρότερες περιπτώσεις παρατηρούνταν διαταραχές της συνείδησης, παραλήρημα και παραισθήσεις.
Οι δύο γιατροί περιγράφουν ακόμη δυσκολία στην αναπνοή, βρογχοπνευμονία και σοβαρές επιπλοκές από την καρδιά και άλλα όργανα.
Η εικόνα των βαριά ασθενών μπορούσε να είναι ιδιαίτερα ανησυχητική.
Ο υψηλός πυρετός, η εξάντληση και οι νευρολογικές εκδηλώσεις καθιστούσαν τη νοσηλεία τους δύσκολη, ενώ η ίδια η παρουσία των ψειρών δημιουργούσε κίνδυνο μετάδοσης στο προσωπικό και στους άλλους νοσηλευόμενους.
Οι γιατροί έπρεπε επομένως να αντιμετωπίσουν όχι μόνο την ασθένεια, αλλά και τον κίνδυνο εξάπλωσής της μέσα στους χώρους περίθαλψης.
Η επιδημία εξαπλώνεται στην Ήπειρο
Όταν, τον Ιανουάριο του 1918, οι υγειονομικές αρχές αντιλήφθηκαν την πραγματική έκταση του προβλήματος, ο εξανθηματικός τύφος δεν περιοριζόταν πλέον στις αρχικές εστίες των Ιωαννίνων.
Οι μετακινήσεις ανθρώπων ανάμεσα στις πόλεις και στα χωριά, σε συνδυασμό με τις δύσκολες συνθήκες της πολεμικής περιόδου, είχαν δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για την περαιτέρω διασπορά του.
Οι στατιστικοί πίνακες που δημοσίευσαν οι Vaudremer και Κυριαζίδης αποτελούν πολύτιμη μαρτυρία για τη συστηματική παρακολούθηση της επιδημίας.
Η καταγραφή των περιστατικών επέτρεπε στις υγειονομικές υπηρεσίες να διαπιστώνουν πού εμφανίζονταν νέες εστίες και πού απαιτούνταν αυστηρότερα μέτρα.
Η αντιμετώπιση της νόσου δεν μπορούσε πλέον να περιοριστεί στα νοσοκομεία των Ιωαννίνων. Απαιτούσε έναν ευρύτερο μηχανισμό υγειονομικής προστασίας, που θα κάλυπτε και άλλες περιοχές της Ηπείρου.
Η οργάνωση της υγειονομικής άμυνας
Μετά την επίσημη αναγνώριση της επιδημίας, συγκροτήθηκαν υγειονομικές επιτροπές στους νομούς της Ηπείρου και οργανώθηκε η συνεργασία στρατιωτικών και πολιτικών αρχών. Βασικός στόχος ήταν ο έγκαιρος εντοπισμός των ασθενών, η απομόνωσή τους και η αποτροπή νέων μολύνσεων.
Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε στην καταπολέμηση της ψείρας του σώματος, που αποτελούσε τον βασικό φορέα μετάδοσης της νόσου. Η απολύμανση των ενδυμάτων και των κλινοσκεπασμάτων, η καθαριότητα του σώματος και η απομόνωση των ασθενών αποτελούσαν τα σημαντικότερα προληπτικά μέτρα.
Η επιτήρηση έπρεπε να επεκταθεί στους χώρους όπου συγκεντρώνονταν πολλοί άνθρωποι, όπως τα νοσοκομεία, οι στρατώνες και οι φυλακές.
Παράλληλα, κρίθηκε απαραίτητη η ενημέρωση του πληθυσμού για τη σημασία της προσωπικής καθαριότητας και της καταπολέμησης των παρασίτων. Σε μια εποχή κατά την οποία δεν υπήρχαν τα σημερινά αντιβιοτικά, η πρόληψη αποτελούσε το σημαντικότερο όπλο απέναντι στην ασθένεια.
Επιπλέον, η οργάνωση της υγειονομικής άμυνας απαιτούσε προσωπικό, κατάλληλους χώρους, απολυμαντικό εξοπλισμό και συνεχή συνεργασία ανάμεσα σε υπηρεσίες που μέχρι τότε δεν διέθεταν πάντοτε τους αναγκαίους μηχανισμούς.
Η Άρτα στη γραμμή της υγειονομικής προστασίας
Καθώς η νόσος εξαπλωνόταν πέρα από τα Ιωάννινα, οι αρχές έπρεπε να αντιμετωπίσουν έναν ακόμη κίνδυνο: τη μετάδοσή της προς τη νότια Ήπειρο και την υπόλοιπη Ελλάδα.
Ιδιαίτερη σημασία απέκτησε τότε η περιοχή της Άρτας. Ο Νομός Άρτης υπαγόταν διοικητικά στην Παλαιά Ελλάδα. Ωστόσο, για τις ανάγκες της αντιμετώπισης της επιδημίας κρίθηκε αναγκαία η ένταξή του στον υγειονομικό σχεδιασμό της Γενικής Διοίκησης Ηπείρου.
Σκοπός ήταν η δημιουργία μιας προστατευτικής υγειονομικής ζώνης ανάμεσα στις περιοχές όπου είχε εμφανιστεί η νόσος και στην υπόλοιπη χώρα. Έτσι, η Άρτα, μαζί με την Πρέβεζα και τη Φιλιππιάδα, εντάχθηκε στον ευρύτερο μηχανισμό αντιμετώπισης της επιδημίας.
Η πόλη βρισκόταν πλέον μπροστά σε μια διπλή πρόκληση: να αντιμετωπίσει τα κρούσματα που άρχισαν να εμφανίζονται στο εσωτερικό της και, ταυτόχρονα, να συμβάλει στην αποτροπή της μετάδοσης της νόσου προς τη νότια Ελλάδα.
Η εμφάνιση του εξανθηματικού τύφου στην Άρτα, η έξαρσή του στις φυλακές της πόλης και τα ιδιαίτερα μέτρα που εφαρμόστηκαν για τον περιορισμό του αποτελούν ένα ξεχωριστό κεφάλαιο αυτής της υγειονομικής ιστορίας, το οποίο θα εξετάσουμε στο δεύτερο μέρος.
Βιβλιογραφία
Vaudremer, Albert – Κυριαζίδης, Κυριάκος, Ο εξανθηματικός τύφος εν Ηπείρω κατά το έτος 1918, Αθήνα, 1919.
Καρρά, Αναστασία Γ., Τα λοιμοκαθαρτήρια και οι υγειονομικοί σταθμοί στην περιοχή της Άρτας τον 19ο και 20ό αιώνα, 2025.