Γράφει η Αναστασία Καρρά – Μαστραπά
Κάθε φθινόπωρο, όταν πλησιάζουν οι ημέρες της εμποροπανήγυρης, μια γνώριμη λέξη επιστρέφει στην καθημερινότητα των Αρτινών: «Μουχούστι». Για τους περισσότερους είναι συνδεδεμένη με τους πάγκους, τα εμπορεύματα, τις φωνές των πωλητών και τις βόλτες ανάμεσα στο πλήθος. Πόσοι όμως γνωρίζουν ότι το Μουχούστι ήταν κάποτε το όνομα μιας συνοικίας της Άρτας και ότι η ιστορία του μας γυρίζει πίσω στα χρόνια της Τουρκοκρατίας;
Η Άρτα είχε από παλιά μεγάλη εμπορική κίνηση. Είχε την καθημερινή της αγορά, τα εβδομαδιαία παζάρια και εμπόρους που ταξίδευαν στις μεγάλες εμποροπανηγύρεις της Ηπείρου. Το Μουχούστι, όμως, είχε τη δική του ξεχωριστή ιστορία. Ήταν η μεγάλη ετήσια εμποροπανήγυρη της πόλης, που συγκέντρωνε εμπόρους, παραγωγούς και επισκέπτες από πολλές περιοχές.
Η παλαιότερη μαρτυρία
Πότε άρχισε να γίνεται το Μουχούστι; Η απάντηση δεν είναι εύκολη, καθώς δεν γνωρίζουμε την ακριβή χρονολογία της καθιέρωσής του.
Σε ορισμένες τοπικές δημοσιεύσεις η εμποροπανήγυρη συνδέεται με τον Οθωμανό περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή, ο οποίος πέρασε από την Ήπειρο τον 17ο αιώνα. Η σχετική περιγραφή του, όμως, αφορά εμποροπανήγυρη έξω από τα Ιωάννινα, στον δρόμο προς την Άρτα, και όχι το Μουχούστι της πόλης μας.
Μια σαφής και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μαρτυρία για την αρτινή εμποροπανήγυρη μάς δίνει ο Αρτινός Ιωσήφ Στεφανίνι. Στο βιβλίο του, που εκδόθηκε το 1829, αναφέρεται σε έναν μεγάλο κυκλικό χώρο κοντά στο σεράι, ο οποίος ονομαζόταν «Machusti».
Εκεί γινόταν κάθε Αύγουστο μια εμποροπανήγυρη που διαρκούσε δύο εβδομάδες. Συγκεντρώνετο εμπορεύματα από το εξωτερικό και από διάφορες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μαζί με ζώα, φρούτα και άλλα προϊόντα.
Ο Στεφανίνι μάς πληροφορεί και για τον τρόπο οργάνωσής της. Η οθωμανική διοίκηση κατασκεύαζε παραπήγματα για τους εμπόρους και εισέπραττε υψηλά ενοίκια για τη χρήση τους. Μάλιστα, κάθε έμπορος ήταν υποχρεωμένος να εκθέτει εκεί τα εμπορεύματά του, διαφορετικά κινδύνευε να χάσει την άδεια άσκησης του εμπορίου του.
Η εμποροπανήγυρη, επομένως, δεν ήταν μόνο μια μεγάλη αγορά. Αποτελούσε και σημαντική πηγή εσόδων για το ταμείο του πασά.
Μια συνοικία δίπλα στην Παρηγορήτισσα
Λίγες δεκαετίες μετά τον Στεφανίνι, ο μητροπολίτης Σεραφείμ Ξενόπουλος μάς δίνει περισσότερες πληροφορίες για το Μουχούστι στο βιβλίο του Η Άρτα και τα περίχωρά της (1884).
Στη συνοικία αυτή βρισκόταν το μεγάλο σεράι που είχε χτίσει το 1779 ο Κουρτ Αχμέτ πασάς. Αργότερα, ο Αλή πασάς κατεδάφισε μέρος του συγκροτήματος και έχτισε άλλο κτίριο, το οποίο χρησιμοποιήθηκε ως διοικητήριο και δικαστήριο, μέχρι που καταστράφηκε κατά τις ταραχές του 1821.
Ο Ξενόπουλος αναφέρει ακόμη ότι κοντά στην Παρηγορήτισσα υπήρχαν παλαιότερα υδροκίνητοι μύλοι και ότι στην περιοχή αυτή γινόταν κάθε χρόνο η μεγάλη εμποροπανήγυρη της Άρτας.
Το όνομα «Μουχούστι» το συναντάμε και στα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, όταν αφηγείται τα γεγονότα του 1821 και αναφέρεται στους μύλους της Άρτας και στη γειτονική συνοικία.
Έτσι, οι παλιές μαρτυρίες μάς βοηθούν να τοποθετήσουμε το Μουχούστι στην περιοχή της Παρηγορήτισσας, κοντά στο διοικητικό κέντρο της Άρτας στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.
Αναγγελία της εμποροζωοπανήγυρης του 1966
1966: Ανακοίνωση του Δήμου Αρταίων για τη μεγάλη ετήσια εμποροπανήγυρη και ζωοπανήγυρη της Άρτας, με ημερομηνία έναρξης την 27η Σεπτεμβρίου. Η ανακοίνωση εκδόθηκε στις 24 Αυγούστου 1966 και υπογράφεται από τον δήμαρχο Χρήστο Β. Γκίζα.
(Πηγή: ΓΑΚ Άρτας)
Δύο Μουχούστια, δύο εμποροπανηγύρεις
Η αναζήτηση της προέλευσης του ονόματος «Μουχούστι» μάς οδηγεί και σε έναν δεύτερο τόπο: τη Μονή Παναγίας Μουχουστιώτισσας, κοντά στη γέφυρα της Πλάκας και στους Ραφταναίους.
Ο Σεραφείμ Ξενόπουλος αναφέρει ότι η μονή ονομαζόταν «Μουχούστι ή Μιχούστι» από την τοποθεσία στην οποία βρισκόταν. Το όνομα, επομένως, υπήρχε ήδη στην περιοχή και δεν δημιουργήθηκε από την εμποροπανήγυρη.
Η μονή βρισκόταν κοντά σε ένα σημαντικό πέρασμα που συνέδεε τα Ιωάννινα με τα Τζουμέρκα και την Άρτα. Στο προαύλιό της γινόταν παλαιότερα μια μεγάλη εμποροζωοπανήγυρη, όπως αναφέρει ο Δ. Παπαδημητρίου στο βιβλίο του Οι Ραφταναίοι (1998).
Η πανήγυρη άρχιζε στις 8 Σεπτεμβρίου, ημέρα που γιορτάζει το Γενέσιο της Θεοτόκου, και διαρκούσε περίπου μία εβδομάδα. Οι παλαιότεροι την αποκαλούσαν «χτωήμερο».
Έμποροι έφταναν με χαλκώματα, καζάνια και τετζερέδες, άλλοι με μαλλιά προβάτων και άλλοι με άλογα, μουλάρια και γαϊδούρια. Το θρησκευτικό πανηγύρι γινόταν έτσι και μια μεγάλη ευκαιρία για αγοραπωλησίες και συναντήσεις ανθρώπων από διαφορετικές περιοχές.
Σημαντική θέση σε αυτές τις συναλλαγές ενδέχεται να είχαν και οι Βλάχοι κτηνοτρόφοι, που μετακινούνταν στις ορεινές διαδρομές της Ηπείρου και διέθεταν ζώα, μαλλί, γαλακτοκομικά και άλλα προϊόντα.
Ποια σχέση είχε, όμως, αυτό το Μουχούστι με εκείνο της Άρτας;
Ο Ξενόπουλος είχε ήδη διατυπώσει την άποψη ότι η αρτινή συνοικία πήρε το όνομά της από τη μονή, η οποία, σύμφωνα με την παράδοση που κατέγραψε, είχε παλαιότερα κτήματα μέσα στην πόλη.
Δεν γνωρίζουμε αν πράγματι συνέβη αυτό, ούτε ποια από τις δύο εμποροπανηγύρεις άρχισε πρώτη. Η ύπαρξη, πάντως, δύο τόπων με το ίδιο όνομα και δύο μεγάλων περιοδικών αγορών αποτελεί ένα ενδιαφέρον κομμάτι της εμπορικής ιστορίας της περιοχής μας.
Από τον Αύγουστο στον Σεπτέμβριο
Ο Στεφανίνι μάς πληροφορεί ότι το Μουχούστι γινόταν τον Αύγουστο και διαρκούσε δύο εβδομάδες. Ο Ξενόπουλος, αντίθετα, αναφέρει ότι στα χρόνια του άρχιζε συνήθως στις 14 Σεπτεμβρίου, ημέρα της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, και κρατούσε περίπου δέκα ημέρες. Πότε ακριβώς άλλαξαν οι ημερομηνίες δεν το γνωρίζουμε.
Αξίζει, ωστόσο, να προσέξουμε τη σχέση των δύο εμποροπανηγύρεων με τις θρησκευτικές γιορτές: εκείνη της Μονής Μουχουστιώτισσας άρχιζε στις 8 Σεπτεμβρίου, στο Γενέσιο της Θεοτόκου, ενώ της Άρτας στις 14 Σεπτεμβρίου, του Σταυρού. Η χρονική αυτή ακολουθία επέτρεπε στους εμπόρους να συνδυάζουν τη συμμετοχή τους στις δύο εμποροπανηγύρεις, μετακινούμενοι από τη μία περιοχή στην άλλη μέσα από τις παλιές εμπορικές διαδρομές της Ηπείρου.
Μετά την απελευθέρωση της Άρτας, το 1881, η εμποροπανήγυρη συνέχισε να γίνεται, αυτή τη φορά με την επίσημη αναγνώριση του ελληνικού κράτους. Με βασιλικό διάταγμα της 18ης Αυγούστου 1884 ορίστηκε να πραγματοποιείται στη θέση «Μουχούστι» από τις 14 έως τις 21 Σεπτεμβρίου.
Το διάταγμα, επομένως, δεν ίδρυσε την εμποροπανήγυρη, όπως ίσως θα μπορούσε να υποθέσει κανείς. Απλώς καθόρισε επίσημα τον τόπο και τον χρόνο διεξαγωγής μιας διοργάνωσης που είχε ήδη πίσω της μακρά ιστορία.
Λιγότερο γνωστό είναι ότι την επόμενη χρονιά, το 1885, εκδόθηκαν τρία ακόμη βασιλικά διατάγματα για εμποροπανηγύρεις στην ορεινή περιοχή της Άρτας:
Στην Πλάκα, στον δήμο Αγνάντων, από τις 6 έως τις 11 Σεπτεμβρίου.
Στην Τετραφυλλία, στη θέση «Αγία Παρασκευή», από τις 26 έως τις 28 Ιουλίου.
Στην Καλεντίνη, στη θέση «Φάγκος», από τις 20 έως τις 25 Αυγούστου.
Η τελευταία περίπτωση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο παλιός οικισμός του Φάγκου, στον δρόμο από την Άρτα προς τα Κεντρικά Τζουμέρκα, καλύφθηκε αργότερα από τα νερά της τεχνητής λίμνης του Αράχθου. Μαζί με τον τόπο χάθηκε σιγά σιγά και η ανάμνηση της εμποροπανήγυρης. Πέρα από το σχετικό βασιλικό διάταγμα, δεν έχουμε εντοπίσει μέχρι σήμερα άλλη γραπτή ή προφορική μαρτυρία γι’ αυτήν.
Οι τέσσερις αυτές εμποροπανηγύρεις μάς θυμίζουν πόσο σημαντικά ήταν κάποτε τα μεγάλα παζάρια για την οικονομία της περιοχής. Εκεί οι κάτοικοι των χωριών μπορούσαν να πουλήσουν τα ζώα και τα προϊόντα τους, να προμηθευτούν όσα χρειάζονταν και να συναντήσουν εμπόρους και ανθρώπους από άλλους τόπους.
Το Μουχούστι μέσα από τις εφημερίδες
Στα τέλη του 19ου αιώνα, η εφημερίδα Φωνή της Ηπείρου μάς μεταφέρει την ατμόσφαιρα του Μουχουστίου σχεδόν από χρονιά σε χρονιά.
Στα δημοσιεύματα της περιόδου 1892–1902 διαβάζουμε για εμπόρους και επισκέπτες που έφταναν στην Άρτα από διάφορα μέρη της Ελλάδας, αλλά και από το εξωτερικό. Στο παζάρι έβρισκε κανείς άλογα, βόδια, πρόβατα και κατσίκια, αλλά και σιτηρά, όσπρια, τυριά, βούτυρο, υφαντά και άλλα προϊόντα της ντόπιας παραγωγής.
Το Μουχούστι, όμως, δεν ήταν μόνο αγοραπωλησίες. Ήταν και μια γιορτή για την πόλη.
Το 1900, όπως διαβάζουμε στη Φωνή της Ηπείρου, η φιλαρμονική διέσχισε τους κεντρικούς δρόμους της Άρτας παίζοντας μουσική για την έναρξη της εμποροπανήγυρης και συνέχισε τις εμφανίσεις της στην πλατεία Σκουφά.
Μπορούμε να φανταστούμε την εικόνα: τους δρόμους γεμάτους κόσμο, τους εμπόρους με την πραμάτεια τους, τα ζώα, τις φωνές και τη μουσική της φιλαρμονικής. Για λίγες ημέρες, το Μουχούστι γινόταν το μεγάλο γεγονός της πόλης.
Μια ιστορία που συνεχίζεται Στη διάρκεια του 20ού αιώνα, το Μουχούστι άλλαξε μορφή και χώρο διεξαγωγής. Η ζωοπανήγυρη εξακολουθούσε να αποτελεί σημαντικό μέρος της διοργάνωσης και να συγκεντρώνει μεγάλο αριθμό ζώων και εμπόρων.
Ο Αρτινός φωτογράφος Βασίλης Γκανιάτσας θυμάται ότι στα μεταπολεμικά χρόνια η μεγάλη ζωοπανήγυρη απλωνόταν κοντά στον Άραχθο, από την περιοχή του Θεοτοκίου προς το Κάστρο. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, γύρω στο 1953 ή 1954 μια ξαφνική κατεβασιά του ποταμού φέρεται να προκάλεσε τραγωδία κατά τη διάρκεια της πανήγυρης. Η ακριβής χρονολογία και ο αριθμός των θυμάτων παραμένουν προς επιβεβαίωση.
Μια πρόσφατα δημοσιευμένη αρχειακή μαρτυρία έρχεται να φωτίσει το ζήτημα της ασφάλειας του χώρου. Με ανακοίνωση της 16ης Σεπτεμβρίου 1966, ο δήμαρχος Αρταίων Χρήστος Γκίζας γνωστοποιούσε ότι η ζωοπανήγυρη θα πραγματοποιούταν σε τμήμα του στρατοπέδου «Λοχαγού Παπακώστα», στη θέση «Μπούση», το οποίο είχε διατεθεί για τη διοργάνωση από την VIII Μεραρχία. Η ανακοίνωση εξηγούσε ρητά ότι η επιλογή έγινε για να αποφεύγονται ενδεχόμενα ατυχήματα από πλημμύρες του Αράχθου.
Οι δημοτικές ανακοινώσεις των επόμενων δεκαετιών μάς επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε και άλλες αλλαγές. Το 1968 η εμποροζωοπανήγυρη πραγματοποιήθηκε από τις 20 έως τις 26 Σεπτεμβρίου, ενώ το 1977 ανακοινώθηκε ως «Μεγάλη ετήσια εμπορική και γεωργοκτηνοτροφική έκθεση Άρτης», με διάρκεια από τις 27 Σεπτεμβρίου έως τις 5 Οκτωβρίου.
Άλλαζαν οι χώροι, οι ημερομηνίες, τα εμπορεύματα και οι μορφές της διοργάνωσης. Το όνομα, όμως, παρέμεινε.
Κάθε φορά που οι Αρτινοί λένε «πάμε στο Μουχούστι», χρησιμοποιούν μια λέξη που συνδέει τη σημερινή πόλη με την παλιά συνοικία της Παρηγορήτισσας, τους εμπόρους της Τουρκοκρατίας και τις μεγάλες φθινοπωρινές συναθροίσεις των προηγούμενων γενεών.
Η ιστορία του Μουχουστίου δεν είναι μόνο η ιστορία ενός πανηγυριού. Είναι ένα κομμάτι της οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας της Άρτας.
Η ζωοπανήγυρη μεταφέρεται στη θέση «Μπούση»
1966: Ανακοίνωση του Δήμου Αρταίων, με ημερομηνία 16 Σεπτεμβρίου, για τη διεξαγωγή της ζωοπανήγυρης σε τμήμα του στρατοπέδου «Λοχαγού Παπακώστα», στη θέση «Μπούση», ύστερα από παραχώρηση της VIII Μεραρχίας. Ως λόγος επιλογής του χώρου αναφέρεται ρητά η αποφυγή ενδεχόμενων ατυχημάτων από πλημμύρες του Αράχθου.
(Πηγή : ΓΑΚ Άρτας)