Άρθρο του Ιωάννη Δ. Παπαγιάννη
Ο Ιωάννης Δ. Παπαγιάννης κατάγεται από το χωριό Μελισσουργοί. Γεννήθηκε το 1964 στην πόλη της Άρτας όπου και μεγάλωσε. Το 1985 αποφοίτησε από την Παιδαγωγική Ακαδημία Ηρακλείου (Κρήτης) και από το 1987 εργάστηκε ως δάσκαλος στην Εύβοια, στην Άρτα και στην Αθήνα. Σήμερα, συνταξιούχος πια, ζει στην Αθήνα και στην Άρτα.
Είναι ανιψιός (δεύτερου βαθμού) των αναφερομένων στο παρόν άρθρο αδερφών, μαχητών του ΔΣΕ: Χρήστου και Δημητρίου (Μήτσου) Παπαγιάννη (Σκαμνιά).
ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ: Η ΔΙΑΛΥΣΗ
Το πρώτο τμήμα του Αρχηγείου Τζουμέρκων του ΔΣΕ, με επικεφαλής τους: Κώστα Μίντζα και Δημήτρη (Μήτσο) Παπαγιάννη (Σκαμνιά), στο οποίο (όπως αναφέρθηκε) βρισκόταν και ο ίδιος ο Ζαλοκώστας με το Επιτελείο του, ακολούθησε το δρομολόγιο που περνούσε (περίπου) από τις περιοχές των χωριών: Ράμια – Ντάρα – Κρυονέρι – Κεντρικό – Φτέρη (Πτέρη) – Μπούγα (Ανεμορράχη) – Κάτω Λειψώ (Κάτω Αθαμάνιο).
Φτάνοντας, όμως, την 19η Απριλίου, στην περιοχή του χωριού Κάτω Λειψώ κυκλώθηκε από μια διμοιρία Στρατού και από ΜΑΥδες και εξαναγκάστηκε σε μάχη, στην οποία σκοτώθηκε ο Κώστας Μίντζας. Όμως το αντάρτικο τμήμα μπόρεσε και διέσπασε τον κλοιό και, μετά από καταδίωξη, στην οποία φαίνεται πως σκοτώθηκαν δύο ακόμη μαχητές, διέφυγε νοτιότερα, προς την περιοχή του χωριού Μελάτες.
Αλλά εκεί, την 21η Απριλίου, κυκλώθηκε από ισχυρές κυβερνητικές δυνάμεις (3ος και 4ος λόχος του 23ου Τάγματος Χωροφυλακής, διμοιρία του 24ου Τάγματος Χωροφυλακής, τμήματα του λόχου Ορεινών Μεταφορών, ΜΑΥ και ΜΑΔ). Οι μαχητές του ΔΣΕ προσπάθησαν μαζικά να διασπάσουν τον κλοιό, αλλά απέτυχαν, γιατί όλα τα περάσματα ήταν πιασμένα και καλά φυλαγμένα από τους αντιπάλους και βαλλόντουσαν από παντού. Καθώς ο κλοιός στένευε και τα πυρομαχικά τελείωναν, ο καθένας από τους μαχητές του ΔΣΕ θεονήστικος, άυπνος και καταπονημένος, επιδίωξε ατομικά (ή κατά ολιγομελείς ομάδες) να διαφύγει. Τελικά, όμως, σχεδόν όλοι σκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν.
Οι περισσότεροι επιτόπου και οι υπόλοιποι (όσοι διέφυγαν από τις Μελάτες) σε άλλες κοντινές περιοχές και στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα. Αρκετοί αιχμάλωτοι σφαγιάστηκαν (αποκεφαλίστηκαν) στο σημείο σύλληψής τους.. Οι υπόλοιποι αιχμάλωτοι (ανάμεσά τους και λίγες γυναίκες) οδηγήθηκαν είτε στο Μοναστήρι (κυρίως σ’ αυτό) είτε στο σχολείο των Μελατών. Εκεί έγινε το «ξεκαθάρισμα». Κατά κανόνα, όσοι αποτελούσαν «επιφανή» μέλη του ΚΚΕ σφαγιάστηκαν. (Οι μοναχοί του Μοναστηριού ακόμη και αν ήθελαν, δεν τολμούσαν να κάνουν ή να πουν κάτι).
Όσοι αιχμάλωτοι δεν είχαν σημειώσει κάποια «σημαντική» δράση ή ενδεχομένως ήταν βιαίως στρατολογημένοι γλίτωσαν τη σφαγή και παραπέμφθηκαν να δικαστούν σε Στρατοδικείο στα Ιωάννινα [*12] … Έτσι εξοντώθηκε ο κύριος όγκος του πρώτου τμήματος του Αρχηγείου Τζουμέρκων του ΔΣΕ.
Στην περιοχή των Μελατών, ο Ζαλοκώστας μαζί με μέλη του Επιτελείου του και άλλους συναγωνιστές του, ανάμεσα στους οποίους και ο Δ. Παπαγιάννης (Σκαμνιάς), συνολικά δέκα περίπου μαχητές, αποκόπηκαν από το υπόλοιπο τμήμα και τελικά κρύφτηκαν στην περιοχή ενός υψώματος (εκεί όπου σήμερα βρίσκεται το μνημείο πεσόντων), χωρίς να γίνουν αρχικά αντιληπτοί από τους αντιπάλους. Αλλά το πρωί της 22ας Απριλίου η θέση τους προδόθηκε στη Χωροφυλακή, από έναν αυτόμολο αντάρτη, βιαίως στρατολογημένο (βλ. σχ. Παπαδόπουλος σελ. 314, 320 // Έκθεση της Ανωτάτης Διοικήσεως Χωροφυλακής Ηπείρου στο Δασκαλάκης τόμος 2ος σελ. 848). Τη συνέχεια μπορεί ο καθένας εύκολα να τη φανταστεί. Πολυάριθμες κυβερνητικές δυνάμεις κύκλωσαν πανταχόθεν το 10μελές τμήμα του Ζαλοκώστα… Ο ίδιος ο Ζαλοκώστας τελικά αυτοκτόνησε στην περιοχή του υψώματος (για να μη πιαστεί ζωντανός από τους αντιπάλους του και υποστεί τα πάνδεινα), ενώ οι υπόλοιποι που ήταν μαζί του εξοντώθηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά [*13].
Τα περισσότερα σώματα των ανταρτών θάφτηκαν σε ομαδικό τάφο στην βορειοανατολική είσοδο του χωριού Μελάτες. Σαράντα περίπου κεφάλια (ανάμεσα σε αυτά και κεφάλια μαχητών από το τμήμα των Δημήτρη Βάρδια και Χάρη Παπαγιάννη) μεταφέρθηκαν, στις 23 Απριλίου, στην πόλη της Άρτας. Στον κεντρικό δρόμο της Άρτας (οδός Σκουφά) πραγματοποιήθηκε παρέλαση. Χωροφύλακες, στρατιώτες και ΜΑΥδες, επιβιβασμένοι σε στρατιωτικά οχήματα, κρατούσαν στα χέρια τους κομμένα κεφάλια των ανταρτών…
-Το δεύτερο τμήμα του Αρχηγείου Τζουμέρκων του ΔΣΕ, με επικεφαλής τους: Δημήτρη Βάρδια (Χαραλαμπόπουλο) και Χάρη Παπαγιάννη διαλύθηκε πρώτο (χρονικά). Το δεύτερο τμήμα ακολούθησε ως την περιοχή του χωριού Μπούγα (Ανεμορράχη) παραπλήσιο δρομολόγιο, με αυτό που ακολούθησε και το πρώτο τμήμα. Στη συνέχεια φαίνεται πως προβλεπόταν να φτάσει στην περιοχή του χωριού Λιβίτσικο ακολουθώντας το δρομολόγιο που περνούσε από τις περιοχές των χωριών: Δίστρατο – Κάτω Καλεντίνη – Μαρκινιάδα – Λιβίτσικο.
Όταν, όμως, την 18η Απριλίου, έφτασε στην ευρύτερη περιοχή του χωριού Μπούγα κυκλώθηκε και υποχρεώθηκε να δώσει μάχη, η οποία οδήγησε στην εξόντωση μέρους των μαχητών του και στην κατάτμηση των υπολοίπων σε ολιγομελείς ομάδες, με σκοπό τη διαφυγή. Αλλά σχεδόν όλα τα μέλη αυτών των ολιγομελών ομάδων είτε εξοντώθηκαν (μεταξύ αυτών και ο Χάρης Παπαγιάννης) είτε αιχμαλωτίστηκαν (πολλοί από τους αιχμαλώτους σφαγιάστηκαν), σε διάφορες κοντινές περιοχές και στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα. Μόνο μια ολιγομελής ομάδα, με επικεφαλής τον Βάρδια μπόρεσε και διέφυγε και συνενώθηκε με το τρίτο τμήμα (Λιούκα – Μανιώτη), όμως και αυτή τελικά εξοντώθηκε…..
-Το τρίτο τμήμα του Αρχηγείου Τζουμέρκων του ΔΣΕ, με επικεφαλής τους: Κώστα Λιούκα (Μυγδαλιά) και Βαγγέλη Μανιώτη (Φελέκη) ακολούθησε το δρομολόγιο που περνούσε από τις περιοχές των χωριών: Ράμια – Χώσεψη (Κυψέλη) – Σκιαδάδες – Παλαιοκάτουνο – Άνω Καλεντίνη – Προσήλια – Διάσελο. Φαίνεται πως προβλεπόταν να φτάσει στην περιοχή του χωριού Λιβίτσικο μέσω του χωριού Σπανοπέτρα. Όμως στο Διάσελο οι επικεφαλής του, έχοντας ήδη μάθει τη διάλυση των δύο άλλων τμημάτων και θεωρώντας πως αν το δικό τους τμήμα κινείτο προς την περιοχή του Λιβίτσικου θα είχε την ίδια τύχη, αποφάσισαν να διαφύγουν, ακολουθώντας αντίθετη κατεύθυνση.
Έτσι το τμήμα τους, μαζί και με την ολιγομελή ομάδα του Δ. Βάρδια, κινήθηκε προς το χωριό Σκουληκαριά και από εκεί ανατολικότερα, περνώντας τον Αχελώο. Μετά και από μικροσυμπλοκές με κυβερνητικές δυνάμεις, που στοίχισαν 2 – 3 τραυματίες, ο κύριος όγκος του τμήματος αυτού έφτασε στην περιοχή των Αγράφων, όπου συνενώθηκε με άλλα τμήματα του ΔΣΕ. Όμως στη διαδρομή προς τα Άγραφα αποκόπηκαν από τον κύριο όγκο του τμήματος κάποιοι μαχητές είτε σε ολιγομελείς ομάδες είτε μεμονωμένα.
Σχεδόν όλα τα μέλη αυτών των ομάδων, πλην 5 – 6 που αποσκίρτησαν, ενός μαχητή από τη Σκουληκαριά, ο οποίος ονομαζόταν Πάνος Λαμπράκης (Λαδιάς) που διέφυγε και δύο ανταρτών που εκτέλεσε ο ίδιος ο Λαμπράκης όταν του εξέφρασαν την πρόθεσή τους να παραδοθούν, φαίνεται πως έχασαν τη ζωή τους στη διάρκεια εκκαθαριστικών επιχειρήσεων που πραγματοποίησαν εναντίον τους κυβερνητικές δυνάμεις, στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα…
Τελικά, αφού το τμήμα των Λιούκα – Μανιώτη – Βάρδια παρέμεινε για λίγο διάστημα στα Άγραφα, οι ηγέτες του αποφάσισαν να επιστρέψει στην περιοχή των Τζουμέρκων, πιθανόν λόγω του φόβου «τιμωρίας» από τον Βαφειάδη. (Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζει ο Μαλτέζος στο βιβλίο του – σελ. 103). Έτσι, περί το τέλος Μαΐου 1947, το τμήμα αυτό, αποτελούμενο πλέον συνολικώς από περίπου 45 μαχητές, διάβηκε τον Αχελώο, στο ύψος του χωριού Παλαιοκαρυά (Τρικάλων), με προορισμό τα Τζουμέρκα. Όμως έγινε αντιληπτό και τέθηκε σε καταδίωξη από κυβερνητικές δυνάμεις. Οι μαχητές του τμήματος Λιούκα – Μανιώτη – Βάρδια χωρίστηκαν τότε σε μικρές ομάδες, με σκοπό τη διαφυγή και την επιβίωση.
Αλλά η τύχη σχεδόν όλων αυτών των μαχητών, συμπεριλαμβανομένων και των επικεφαλής, ήταν τραγική: Όσοι δε σκοτώθηκαν στις μάχες και πιάστηκαν αιχμάλωτοι σφαγιάστηκαν (…) Από τους 45 μαχητές, φαίνεται πως τελικά μόνο δυο – τρεις μπόρεσαν και διέφυγαν, αλλά και αυτοί μάλλον έχασαν τη ζωή τους αργότερα, στη διάρκεια του Εμφυλίου…
Έτσι ολοκληρώθηκε η εξόντωση των μαχητών του Αρχηγείου Τζουμέρκων του ΔΣΕ. Από τους περίπου 180 μαχητές που είχε συνολικά το Αρχηγείο Τζουμέρκων του ΔΣΕ είναι ζήτημα αν τελικά (τον Απρίλιο – Μάιο του 1947), μπόρεσαν και διέφυγαν και ενώθηκαν με άλλα τμήματα του ΔΣΕ καμιά δεκαριά [ο Παπαδόπουλος στο βιβλίο του (σελ. 316) κάνει λόγο για λιγότερους από δέκα]. Όμως και οι περισσότεροι από αυτούς φαίνεται πως σκοτώθηκαν σε κατοπινές μάχες, στη διάρκεια του Εμφυλίου.
Όλοι σχεδόν οι υπόλοιποι μαχητές του Αρχηγείου Τζουμέρκων του ΔΣΕ (170) ή σκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν ή αυτομόλησαν (ελάχιστοι), τον Απρίλιο – Μάιο του 1947. Πολλοί από τους αιχμαλώτους σφαγιάστηκαν, ενώ οι εναπομείναντες παραπέμφθηκαν να δικαστούν σε Στρατοδικεία.
[*12] Στο Μοναστήρι ή / και στο σχολείο των Μελατών οδηγήθηκαν και αιχμάλωτοι από το τμήμα των Δημήτρη Βάρδια και Χάρη Παπαγιάννη, το οποίο και αυτό εξοντώθηκε (βλέπε σχετικά παρακάτω).
Ανάμεσα σ’ αυτούς που οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι στο σχολείο των Μελατών ήταν και ο Γιάννης Φωτονιάτας, ο οποίος την 21η Απριλίου δε βρισκόταν με τον Ζαλοκώστα, αλλά βρισκόταν ανάμεσα στους μαχητές του κύριου όγκου του αντάρτικου τμήματος… Ο Φωτονιάτας συνελήφθη τραυματισμένος στο χέρι και εκτελέστηκε εν ψυχρώ (την 21 Απριλίου στο Σχολείο).
[*13] Σε εμπιστευτική αναφορά που υπέβαλε ο Α. Παπαδόπουλος προς τον πρωθυπουργό (Δημήτριο Μάξιμο), προς τον υπουργό Δημόσιας Τάξης (Ναπολέων Ζέρβα) και προς το Γενικό Επιτελείο Στρατού (ΓΕΣ) στις 24/4/1947 (βλ. κείμενο αναφοράς στο Παπαδόπουλος σελ. 319 – 321) έκανε λόγο για «πλήρη εξόντωση» του 10μελούς τμήματος του Ζαλοκώστα. Στο βιβλίο του, όμως, έγραψε (σελ. 315 – 316) πως ο Ζαλοκώστας αυτοκτόνησε τραυματισμένος, ενώ από όσους ήταν μαζί με τον Ζαλοκώστα, τέσσερις σκοτώθηκαν στη μάχη και έξι συνελήφθησαν, από τους οποίους δύο: «ένα Νταβαντζήν εκ Χωσέψεως και ένα άλλον Παπαγιάννη από Μελισσουργούς» κατάσφαξαν, άνευ διαδικασίας, επιτόπου (στο σημείο συλλήψεώς τους) οι Χωροφύλακες… Επρόκειτο για τον Γιώργο Νταβαντζή και για τον Χρήστο Παπαγιάννη, τον αδερφό του Δ. Παπαγιάννη (Σκαμνιά). Ο Σκαμνιάς, αν και φέρεται (γενικότερα) πως σκοτώθηκε στις Μελάτες, στην πραγματικότητα μπόρεσε και διέφυγε (με απαράμιλλο τρόπο…), αλλά σκοτώθηκε αργότερα (το φθινόπωρο του 1948), στο όρος Μουργκάνα…
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Θα τελειώσουμε το παρόν άρθρο με αποσπάσματα από δύο Διατάγματα της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης (ΠΔΚ), δηλ. της κυβέρνησης που συγκροτήθηκε από το ΚΚΕ στις 23/12/1947 και στις διαταγές της οποίας τέθηκε και ο ΔΣΕ. Αυτά τα δύο Διατάγματα αναφέρονται (και) στις ονομασίες αξιωματικών του ΔΣΕ, που έπεσαν στα πεδία των μαχών, σε διάφορους βαθμούς. Το πρώτο Διάταγμα φέρει ημερομηνία 28/12/1947 και υπογράφεται από τον τότε Πρόεδρο (και υπουργό Στρατιωτικών) της ΠΔΚ στρατηγό Μάρκο (Βαφειάδη). Δημοσιεύτηκε στο 3ο φύλλο της Εφημερίδας της ΠΔΚ στις 7/2/1948 και αφορά (και) στην ονομασία του Θεόδωρου Ζαλοκώστα (Παλιούρα) ως υποστράτηγο του ΔΣΕ. Το δεύτερο Διάταγμα φέρει ημερομηνία 28/2/1949, υπογράφεται από τον τότε Πρόεδρο της ΠΔΚ Γιάννη Ιωαννίδη. Δημοσιεύτηκε στο 46ο φύλλο της Εφημερίδας της ΠΔΚ στις 6/3/1949 και αφορά στην ονομασία στελεχών της VIII Μεραρχίας του ΔΣΕ (ανάμεσα στα οποία και πολλά του Αρχηγείου Τζουμέρκων του ΔΣΕ) σε αξιωματικούς του ΔΣΕ, με διάφορους βαθμούς.
