Καγκελάρι: ο χορός που ενώνει

Γράφει η Αλεξία Μπουκουβάλα*

Μέσα στα ηπειρώτικα βουνά, μακριά από τη φασαρία των πόλεων, ζει ένα έθιμο που δεν έχει ανάγκη από μουσικά όργανα για να ηχήσει. Πρόκειται για το Καγκελάρι, τον παραδοσιακό κυκλικό χορό που διατηρείται ακόμα σε πολλά χωριά της Ηπείρου με τα περισσότερα εξ αυτών, τα 29, να βρίσκονται στην περιφερειακή ενότητα της Άρτας.

Δεν είναι απλά ένα χορευτικό δρώμενο, αλλά μια ζωντανή υπενθύμιση ότι όταν οι άνθρωποι είναι ενωμένοι, μπορούν να διατηρήσουν έναν κοινωνικό ιστό με συνοχή, να εκφραστούν και να δημιουργήσουν μουσική με τις ίδιες τους τις φωνές, τα βήματά τους, τις ανάσες τους.

Πρόκειται για έναν αντιφωνικό χορό που δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι θυμίζει τις αρχαίες τραγωδίες, όπου ο χορός επαναλάμβανε τη φράση του κορυφαίου. Άλλωστε οι ρίζες του δημοτικού τραγουδιού χάνονται στα βάθη των αιώνων. Οι πρώτοι χορευτές είναι κατά κανόνα οι μεγαλύτεροι σε ηλικία, αλλά και εκείνοι που γνωρίζουν τα τραγούδια – τόσο τους στίχους όσο και τον ρυθμό τους.

Τραγουδούν έναν στίχο και οι υπόλοιποι τον επαναλαμβάνουν. Αυτή ακριβώς είναι η αντιφωνία και είναι το μόνο που χρειάζεται, καθώς στα περισσότερα χωριά το έθιμο τελείται χωρίς μουσικά όργανα. Η φωνή γίνεται σώμα, ο ρυθμός γίνεται βήμα και η ανάσα όλων συντονίζεται σε έναν κοινό παλμό.

Το όνομα του εθίμου οφείλεται στα «κάγκελα» που σχηματίζουν οι χορευτές όταν τραγουδούν το «Συ που σέρνεις τον χορό», ακολουθώντας τις προσταγές του άγνωστου δημιουργού, ενώ πρέπει να αλλάξουν τη φορά του κύκλου, ώστε να δημιουργηθεί ένα μεγάλο και συνεχόμενο ζιγκ-ζαγκ. Στη συνέχεια ο στίχος προστάζει «κάνε σταυροκάγκελο» και ο μπαϊρακτάρης, ο πρωτοχορευτής, περνάει κάθετα τους προηγουμένους σχηματισμούς και δημιουργεί τα κάγκελα, οδηγώντας και τους υπόλοιπους χορευτές.

Αν κάποιος μπορούσε να δει από ψηλά τον χορό, θα έβλεπε τη δημιουργία ενός σταυρού από τα σώματα των χορευτών, τα οποία είναι πιασμένα αγκαζέ ή από τον ώμο του προπορευόμενου, ανάλογα το χωριό, υποδηλώνοντας τη συνοχή της κοινότητας.

Από χωριό σε χωριό υπάρχουν μικρές διαφορές, όπως το πότε τελείται το έθιμο. Σε πολλά χωριά αναβιώνει τις μέρες του Πάσχα, ενώ σε άλλα, πιο ορεινά κυρίως, μέσα στο καλοκαίρι, όταν είναι περισσότεροι αυτοί που επιστρέφουν στον τόπο τους για τα καλοκαιρινά πανηγύρια, των οποίων το Καγκελάρι αποτελεί αναπόσπαστο μέρος. Άλλες διαφορές παρατηρούνται στο πόσα και ποια τραγούδια ακούγονται σε κάθε χωριό, αλλά και στα βήματα, τα οποία είτε παραμένουν τα βασικά τέσσερα είτε εμπλουτίζονται με κάποιο παραπάνω.

Η απλότητά τους, ωστόσο, κάνει το έθιμο προσιτό στον καθένα και η δωρικότητά τους εναρμονίζεται με την ηπειρώτικη φύση˙ πυκνή, μεστή, ζωογόνα.

Μέσα στο καλοκαίρι τα τραγούδια του Καγκελαριού θα ακουστούν στα πανηγύρια της Αγίας Παρασκευής στις 26 Ιουλίου, τον Δεκαπενταύγουστο που τιμάται η Κοίμηση της Θεοτόκου, αλλά και στις 29 Αυγούστου κατά τη γιορτή του Αγίου Ιωάννη, οπότε πολλά χωριά, των Τζουμέρκων κυρίως, θα χαρούν το έθιμο και την ένωση με τις ρίζες μας. Είτε πασχαλινό είτε καλοκαιρινό, το Καγκελάρι δεν συνδέεται τυχαία με τις θρησκευτικές εορτές.

Δεν είναι ένα έθιμο μόνο για διασκέδαση, αλλά ένας τρόπος για να εκφραστεί η κοινότητα με την αφορμή μιας θρησκευτικής γιορτής και να συνδέσει το παρόν με το παρελθόν.

Το Καγκελάρι, όπως κάθε έθιμο που διατηρείται επί αιώνες, δεν είναι ένα απλό δρώμενο. Είναι ένα συλλογικό βιωματικό πεδίο με αποτυπωμένες τις αξίες, τους κοινωνικούς ρόλους, την ιεραρχία της κοινότητας. Με άλλα λόγια, είναι ένας καθρέφτης της τοπικής κοινωνίας.
Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας λειτούργησε ως εργαλείο μυστικής επικοινωνίας.

Οι Έλληνες, χορεύοντας κάτω από τη μύτη των κατακτητών, μπορούσαν να περάσουν μηνύματα και συνθήματα μέσα από τους στίχους των τραγουδιών. Παράλληλα, είχε και τον ρόλο του «νυφοπάζαρου», καθώς ήταν η ευκαιρία να βρεθούν οι νέοι, να γνωριστούν, να ανταλλάξουν ματιές και υποσχέσεις.

Δεν είναι τυχαίο που την περίοδο που ακολουθούσε το Καγκελάρι υπήρχε αύξηση των συνοικεσίων και αυτό συνέβαινε μέχρι το πολύ πρόσφατο παρελθόν. Δεν είναι όμως αμελητέα και η δεύτερη κοινωνική προσφορά του, καθώς την ώρα του χορού θα τύχαινε να πιαστούν μαζί άνθρωποι που είχαν μικροδιαφορές μεταξύ τους, έχοντας έτσι μια ευκαιρία συμφιλίωσης μέσα στον κύκλο του χορού.

Σήμερα η αξία του είναι διαφορετική αλλά εξίσου σημαντική. Αποτελεί μία πράξη συλλογικής μνήμης και κοινωνικής συνοχής. Όταν οι κάτοικοι ενός χωριού πιάνονται αγκαζέ και τραγουδούν μαζί, δηλώνουν παρόντες. Δίνουν μία σιωπηρή υπόσχεση ότι η κοινότητα υπάρχει, ότι η παράδοση ζει, ότι οι ρίζες είναι βαθιές και θρέφουν τον κορμό, ότι την επόμενη χρονιά θα βρίσκονται όλοι πάλι στην ίδια πλατεία, συμμετέχοντας στο ίδιο έθιμο.

Οι επισκέπτες του χωριού είναι ευπρόσδεκτοι και συμμετέχουν, δείγμα της φιλοξενίας των κατοίκων και της ανάγκης να μοιραστούν την ίδια εμπειρία, το ίδιο δέσιμο. Κι όλα αυτά, ζώντας σε μια εποχή που οι άνθρωποι απομακρύνονται ο ένας από τον άλλον, οι πόλεις αποξενώνουν και τα χωριά ερημώνουν, είναι πολυτιμότερα από ποτέ.

Το 2023 το Καγκελάρι εντάχθηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας. Πρόκειται για μία σημαντική αναγνώριση που τονίζει την ανάγκη προστασίας και διατήρησής του. Όπως υποστηρίζει η κυρία Αιμιλία Κοκκινέλη, σύμβουλος Οργανισμών και Συλλογικών Φορέων, η οποία δούλεψε άοκνα για αυτή την επιτυχία «πέρα, από τα προφανή πλεονεκτήματα και οφέλη που προκύπτουν από την εγγραφή της πολιτιστικής μας κληρονομιάς σε έναν τέτοιο Κατάλογο, πρακτικά, η συγκεκριμένη εγγραφή αποτελεί την πρώτη θεσμική αναγνώριση εθίμου του τόπου μας, επομένως πρόκειται για μια απόφαση-σταθμό με ιδιαίτερο συμβολισμό για όλους τους Αρτινούς.

Επιπλέον, στο πλαίσιο της διαδικασίας εγγραφής συνεργάστηκαν διαφορετικές κοινότητες, σύλλογοι και άνθρωποι για έναν κοινό στόχο, και αυτή η συνεργασία είχε ένα θετικό και αναγνωρισμένο για τον τόπο μας αποτέλεσμα. Με έναν τρόπο, όλοι όσοι διοργανώνουν το έθιμο μπήκαν στον ίδιο πολιτιστικό χάρτη, και αυτό είναι κάτι που μπορεί να μας ενώνει και στο μέλλον. Άλλωστε, “οι Άνθρωποι κάνουν τη διαφορά, μάλιστα αν μπουν κάτω από την ίδια ομπρέλα μπορούν να κάνουν και θαύματα” και είναι γεγονός ότι οι εικόνες που μας δίνουν τα ανταμώματα για το Καγκελάρι στο τέλος είναι θαυμάσιες.»

Για να συνεχίσει, λοιπόν, να υπάρχει το Καγκελάρι, χρειάζεται τη στήριξη και τη συμμετοχή όλων μας. Χρειάζεται να μάθουμε τα τραγούδια και αυτό να γίνει μέσα από το βίωμα, δηλαδή τη συμμετοχή, να ακούμε τους στίχους και να τους αντιφωνούμε. Χρειάζεται, επίσης, να φέρνουμε τα παιδιά μας στον κύκλο του χορού και να αξιοποιήσουμε κάθε ευκαιρία, όπως τα καλοκαιρινά πανηγύρια, για να αναβιώνουμε το έθιμο με σεβασμό στην παράδοση και όσους πέρασαν πριν από εμάς και μας το παρέδωσαν με την καθαρή φωνή του λαού.

Κάθε φορά που γίνεται ένα Καγκελάρι, γεννιέται ένα μικρό θαύμα. Δεκάδες ή και εκατοντάδες φωνές συντονίζονται σε έναν κοινό ρυθμό. Το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον μιας κοινότητας συναντιούνται. Αυτό το μικρό θαύμα αξίζει να το κρατήσουμε ζωντανό, όχι ως φολκλόρ και γραφικότητα, αλλά ως ανάμνηση μιας άλλης εποχής που συνεχίζει να μας εμπνέει και ως βιωμένη πράξη, ως συμμετοχή.

Το Καγκελάρι δεν χρειάζεται θεατές. Χρειάζεται ανθρώπους που θα μπούνε στον κύκλο, θα πιαστούν αγκαζέ, θα τραγουδήσουν, θα εκφραστούν και θα νιώσουν ότι ανήκουν σε μια κοινότητα, για την οποία κοινότητα είναι και οι ίδιοι απαραίτητοι.
*Η Αλεξία Μπουκουβάλα είναι Πτυχιούχος Δημόσιας Διοίκησης – Μεταπτυχιακό στη Δημιουργική Γραφή