Γράφει ο Γιώργος Πριόβολος*
Η ανακοίνωση της κυβέρνησης για πρόωρη αποπληρωμή μέρους του πρώτου μνημονιακού δανείου, ύψους περίπου 5,29 δισεκατομμυρίων ευρώ, παρουσιάστηκε ως ακόμη ένα βήμα οικονομικής σταθεροποίησης της χώρας και ως μια συμβολική απομάκρυνση από την εποχή των μνημονίων.
Πράγματι, για μια χώρα που βρέθηκε επί σειρά ετών στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής κρίσης χρέους, κάθε κίνηση μείωσης των δανειακών υποχρεώσεων έχει ιδιαίτερη πολιτική και οικονομική βαρύτητα.
Το ζήτημα όμως της πρόωρης αποπληρωμής δημόσιου χρέους δεν είναι μονοδιάστατο. Δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική λογιστική διαδικασία, αλλά αντικατοπτρίζει διαφορετικές σχολές οικονομικής σκέψης, διαφορετικές πολιτικές προτεραιότητες και διαφορετικές αντιλήψεις για τον ρόλο του κράτους και της ανάπτυξης.
Η συζήτηση λοιπόν δεν περιορίζεται στο αν η Ελλάδα, ξεχρεώνει..
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι με ποιο κόστος, με ποιο όφελος και για ποια οικονομική στρατηγική μιλάμε.
Τα επιχειρήματα υπέρ της πρόωρης αποπληρωμής
Από καθαρά τεχνοκρατική σκοπιά, η πρόωρη αποπληρωμή χρέους θεωρείται συνήθως θετική εξέλιξη.
Το βασικό επιχείρημα αφορά τη μείωση του κόστους εξυπηρέτησης του χρέους στο μέλλον. Εφόσον ένα δάνειο διαθέτει υψηλότερο επιτόκιο από τα σημερινά επίπεδα δανεισμού, η αποπληρωμή του πριν από τη λήξη του μειώνει τους μελλοντικούς τόκους και ελαφρύνει τον κρατικό προϋπολογισμό.
Παράλληλα, τέτοιες κινήσεις ενισχύουν την αξιοπιστία της χώρας απέναντι στις διεθνείς αγορές και στους οίκους αξιολόγησης. Ένα κράτος που επιδεικνύει δημοσιονομική σταθερότητα και συνέπεια θεωρείται λιγότερο επικίνδυνο για τους επενδυτές, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε καλύτερους όρους δανεισμού στο μέλλον.
Στην ελληνική περίπτωση υπάρχει και ένας έντονος συμβολισμός. Το πρώτο μνημονιακό δάνειο δεν είναι ένα συνηθισμένο χρηματοδοτικό εργαλείο. Συνδέθηκε με την πιο δύσκολη οικονομική και κοινωνική περίοδο της μεταπολίτευσης, με σκληρή επιτήρηση, περιορισμό της εθνικής οικονομικής κυριαρχίας, ύφεση και βαθιά κοινωνική φθορά.
Η σταδιακή αποπληρωμή του εκπέμπει το μήνυμα ότι η χώρα επιχειρεί να κλείσει έναν ιστορικό κύκλο εξάρτησης.
Επιπλέον, οι υποστηρικτές αυτής της πολιτικής θεωρούν ότι η διατήρηση υψηλών ταμειακών αποθεμάτων χωρίς αξιοποίηση τους δεν έχει ουσιαστικό νόημα όταν υπάρχουν δάνεια προς αποπληρωμή. Για αυτούς, η μείωση του χρέους αποτελεί βασική προϋπόθεση μακροχρόνιας οικονομικής σταθερότητας.
Η αντίθετη ανάγνωση
Ωστόσο, η πρόωρη αποπληρωμή δεν αντιμετωπίζεται από όλους ως αυτονόητα θετική επιλογή.
Πολλοί οικονομολόγοι και πολιτικοί κύκλοι επισημαίνουν ότι η οικονομία δεν λειτουργεί αποκλειστικά με λογιστικά κριτήρια.
Το βασικό ερώτημα που τίθεται είναι το εξής.
Τι χάνει μια οικονομία όταν κατευθύνει σημαντικούς πόρους στην ταχύτερη αποπληρωμή χρέους αντί να τους διοχετεύσει στην ανάπτυξη και στην κοινωνική πολιτική;
Η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει, χαμηλή αγοραστική δύναμη, υψηλό ιδιωτικό χρέος, στεγαστική πίεση, δημογραφική συρρίκνωση,
υποστελέχωση κρίσιμων δημόσιων υπηρεσιών, χαμηλές επενδύσεις σε έρευνα και παραγωγή.
Υπό αυτό το πρίσμα, οι επικριτές της πρόωρης αποπληρωμής υποστηρίζουν ότι ένα μέρος αυτών των πόρων θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για ενίσχυση δημόσιων υποδομών, μείωση φορολογικών βαρών, κοινωνική στήριξη, παραγωγικές επενδύσεις, ενίσχυση μισθών και εσωτερικής ζήτησης.
Το επιχείρημα τους είναι ότι μια οικονομία αναπτύσσεται όχι μόνο όταν μειώνει χρέη, αλλά όταν δημιουργεί νέο πλούτο.
Η συζήτηση για το “καλό” και το “κακό” χρέος
Στη σύγχρονη οικονομική θεωρία δεν θεωρείται κάθε χρέος αρνητικό.
Η αξία ή το βάρος ενός δανείου εξαρτάται από το επιτόκιο, τον ρυθμό ανάπτυξης, την απόδοση των επενδύσεων που μπορεί να δημιουργήσει το κράτος.
Αν για παράδειγμα το κόστος δανεισμού είναι χαμηλό, ενώ οι δημόσιες επενδύσεις μπορούν να αποδώσουν υψηλότερη οικονομική ανάπτυξη, τότε αρκετοί οικονομολόγοι θεωρούν προτιμότερο να διατηρείται μέρος του χρέους και να αξιοποιούνται οι πόροι στην πραγματική οικονομία.
Με απλά λόγια, ένα κράτος δεν λειτουργεί όπως ένα νοικοκυριό.
Η πλήρης εμμονή στη γρήγορη απομείωση του χρέους μπορεί να περιορίσει την αναπτυξιακή δυναμική μιας οικονομίας.
Οι διαφορετικές πολιτικές σχολές σκέψης
Η διαφωνία γύρω από την πρόωρη αποπληρωμή αποτυπώνει ουσιαστικά δύο διαφορετικές αντιλήψεις οικονομικής πολιτικής.
Η πρώτη, περισσότερο φιλελεύθερη και δημοσιονομικά συντηρητική, δίνει έμφαση στη μείωση του χρέους, στη δημιουργία πλεονασμάτων,
στην αξιοπιστία προς τις αγορές, στη δημοσιονομική πειθαρχία.
Σύμφωνα με αυτή τη λογική, η σταθερότητα αποτελεί βασική προϋπόθεση ανάπτυξης.
Η δεύτερη, πιο κεϋνσιανή και κοινωνικο-αναπτυξιακή προσέγγιση, θεωρεί ότι η υπερβολική έμφαση στα πλεονάσματα περιορίζει την οικονομία, η ανάπτυξη απαιτεί δημόσιες επενδύσεις, η κοινωνική συνοχή αποτελεί οικονομικό παράγοντα και η αποπληρωμή χρέους δεν μπορεί να γίνεται εις βάρος της κοινωνίας.
Για αυτή τη σχολή σκέψης, η οικονομία δεν είναι απλή αριθμητική ισορροπία, αλλά ζωντανός κοινωνικός οργανισμός.
Στην Ελλάδα, η συζήτηση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη ένταση λόγω της εμπειρίας των μνημονίων.
Η κοινωνία έζησε μια δεκαετία όπου η δημοσιονομική προσαρμογή συνδέθηκε με περικοπές, υπερ φορολόγηση, ανεργία, απώλεια εισοδημάτων, μαζική μετανάστευση νέων ανθρώπων.
Γι’ αυτό και κάθε αναφορά σε πλεονάσματα και πρόωρες αποπληρωμές δημιουργεί δύο διαφορετικές αναγνώσεις.
Για κάποιους είναι ένδειξη εθνικής αποκατάστασης, για άλλους υπενθύμιση μιας πολιτικής λιτότητας που συνεχίζεται με διαφορετική μορφή.
Η αλήθεια πιθανότατα βρίσκεται κάπου στη μέση.
Καμία οικονομία δεν μπορεί να λειτουργήσει μακροπρόθεσμα με ανεξέλεγκτο χρέος. Από την άλλη όμως, ούτε η απόλυτη προσήλωση στη γρήγορη απομείωση του εγγυάται από μόνη της κοινωνική ευημερία και βιώσιμη ανάπτυξη.
Έτσι λοιπόν θεωρώ οτι η πρόκληση για την Ελλάδα δεν είναι μόνο να μειώνει το χρέος της.
Είναι να μπορέσει κάποια στιγμή να δημιουργήσει μια οικονομία παραγωγική, ανθεκτική και κοινωνικά ισορροπημένη, ώστε το ζήτημα του χρέους να πάψει να καθορίζει το σύνολο της πολιτικής και οικονομικής ζωής της χώρας.
Θεωρώ όμως επίσης αναγκαίο να αναφέρω ότι όλη η παραπάνω προσέγγιση στηρίζεται στην σκληρή πραγματικότητα, πως δηλαδή λειτουργεί η παγκόσμια οικονομία, πως δημιουργείται το χρέος ανά χώρα ,τι περιλαμβάνει και πώς επηρεάζει τις οικονομίες όλων των χωρών της γης.
*Ο Γιώργος Πριόβολος είναι οικονομολόγος – διδάκτωρ Κοινωνικών επιστημών