Η Σχολή Μανωλάκη και το Αλληλοδιδακτικό
Γράφει η Αναστασία Καρρά – Μαστραπά
Όταν μιλάμε για την εκπαίδευση στην Άρτα πριν από την απελευθέρωση του 1881, είναι εύκολο να σκεφτούμε τα σχολεία μόνο ως θεσμούς. Όμως τα σχολεία της οθωμανικής Άρτας είχαν και μια πολύ συγκεκριμένη θέση μέσα στην πόλη. Συνδέονταν με ναούς, συνοικίες και χώρους που οι Αρτινοί γνώριζαν καλά.
Η Σχολή Μανωλάκη λειτούργησε στον περίβολο του Αγίου Βασιλείου της Αγοράς. Το πρώτο Αλληλοδιδακτικό ανεγέρθηκε στη θέση του Αγίου Γεωργίου Μπαχαρά, στη σημερινή πλατεία Εθνικής Αντίστασης. Αργότερα η πορεία του Αλληλοδιδακτικού συνδέθηκε με τον Άγιο Μηνά και το Πριόβόλειον.
Δεν πρόκειται για μια απλή διαδοχή σχολείων. Η Σχολή Μανωλάκη και το Αλληλοδιδακτικό ανήκουν σε διαφορετικές εποχές και υπηρετούσαν διαφορετικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Μαζί όμως δείχνουν κάτι σταθερό: την προσπάθεια της πόλης να οργανώσει την παιδεία της, να εξασφαλίσει πόρους και να στηρίξει όσους δεν μπορούσαν μόνοι τους να μορφωθούν.
Ένας Καστοριανός έμπορος και η επιλογή της Άρτας
Η Σχολή Μανωλάκη ιδρύθηκε γύρω στο 1662 με πρωτοβουλία και οικονομική ενίσχυση του Καστοριανού εμπόρου Φίλιππου Μανωλάκη. Η ίδρυσή της δεν ήταν μια μεμονωμένη πράξη ευεργεσίας. Εντάσσεται σε μια εποχή κατά την οποία εύποροι έμποροι και λόγιοι του ελληνικού χώρου προσπαθούσαν να στηρίξουν την εκπαίδευση μέσα από σχολές που λειτουργούσαν υπό την προστασία της Εκκλησίας.
Η επιλογή της Άρτας δεν φαίνεται να ήταν τυχαία. Η παράδοση που διασώζει ο Αναστάσιος Γόρδιος και εξετάζει ο Κ. Δ. Στεργιόπουλος συνδέει την ίδρυση της Σχολής με τον Ευγένιο Γιαννούλη τον Αιτωλό και τον μητροπολίτη Ναυπάκτου και Άρτης Βαρθολομαίο. Η Άρτα θεωρήθηκε κατάλληλη ως μεγαλύτερη και σημαντικότερη πόλη για τη δημιουργία ενός οργανωμένου σχολείου.
Η Σχολή στεγάστηκε στον περίβολο του Αγίου Βασιλείου της Αγοράς, στον παλιό εμπορικό πυρήνα της πόλης. Η θέση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Ήδη στο οθωμανικό κατάστιχο του 1564 καταγράφεται μαχαλάς του Αγίου Βασιλείου, ένδειξη ότι ο ναός αποτελούσε πολύ πριν από την ίδρυση της Σχολής σταθερό ενοριακό και οικιστικό σημείο της Άρτας.
Ο Κορδώσης επίσης ταυτίζει τον Άγιο Βασίλειο των καταστίχων με τον γνωστό βυζαντινό ναό και υπενθυμίζει ότι εκεί στεγαζόταν η Σχολή Μανωλάκη.
Ένα «σχολεῖον κοινὸν τῆς πολιτείας Ἄρτης»
Το πατριαρχικό σιγίλλιο του Απριλίου 1669 δεν ιδρύει από την αρχή τη Σχολή· κατοχυρώνει και ρυθμίζει τη λειτουργία ενός θεσμού που ήδη υπήρχε. Στο κείμενο χαρακτηρίζεται «σχολεῖον κοινὸν τῆς πολιτείας Ἄρτης».
Ο Μανωλάκης διέθεσε 2.000 γρόσια για τη Σχολή, δημιουργώντας ένα κεφάλαιο από το οποίο θα εξασφαλίζονταν ο μισθός του δασκάλου και η συντήρηση δώδεκα μαθητών. Οι μαθητές αυτοί έπρεπε να επιλέγονται μεταξύ των πιο κατάλληλων και ευφυών, ώστε, όπως λέει το ίδιο το σιγίλλιο, «ἵνα μὴ μάτην ὁ σπόρος τῆς διδασκαλίας καταβάληται».
Η φράση είναι χαρακτηριστική μιας εποχής στην οποία οι πόροι ήταν περιορισμένοι και η εκπαίδευση δεν μπορούσε ακόμη να απευθυνθεί σε όλους. Δώδεκα μαθητές υποστηρίζονταν οικονομικά, ενώ άλλοι μπορούσαν να φοιτήσουν με δικά τους έξοδα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και μια άλλη πρόβλεψη. Το όνομα του Μανωλάκη έπρεπε να μνημονεύεται «παρρησίᾳ ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ», δημόσια δηλαδή μέσα στην εκκλησία, ως ευεργέτη της πόλης. Η ευεργεσία δεν ήταν μόνο οικονομική πράξη· συνδεόταν και με τη δημόσια μνήμη.
Πρόσωπα μέσα στη Σχολή
Η Σχολή Μανωλάκη δεν είχε ένα σταθερό πρόγραμμα που παρέμεινε αμετάβλητο επί ενάμιση αιώνα. Το επίπεδο και το περιεχόμενο της διδασκαλίας εξαρτιόταν σε σημαντικό βαθμό από τον εκάστοτε δάσκαλο.
Ένα από τα πιο ωραία τεκμήρια αφορά τον Γρηγόριο Μάνεση τον Αιτωλό. Το 1670 γνωρίζουμε όχι μόνο ότι δίδασκε στην Άρτα αλλά και τι δίδασκε: άρχισε την 1η Ιουνίου να διδάσκει λόγο του Γρηγορίου του Θεολόγου. Είναι μια σπάνια μικρή εικόνα από την καθημερινότητα μιας σχολής του 17ου αιώνα.
Με τη Σχολή συνδέθηκαν επίσης λόγιοι όπως ο Σωφρόνιος Λειχούδης, γεγονός που δείχνει ότι σε ορισμένες περιόδους η διδασκαλία μπορούσε να φθάνει σε υψηλό επίπεδο. Δεν πρέπει όμως να μεταφέρουμε αναδρομικά στη Σχολή έναν ενιαίο και σταθερό χαρακτήρα «ανώτερης εκπαίδευσης».
Η λειτουργία της διακόπηκε γύρω στο 1820, μέσα στη δύσκολη περίοδο που προηγήθηκε και ακολούθησε την Ελληνική Επανάσταση, αλλά επαναλήφθηκε το 1827. Επομένως, δεν έχουμε μια απλή ιστορία κατά την οποία η Σχολή Μανωλάκη «τελειώνει» και λίγα χρόνια αργότερα αντικαθίσταται από το Αλληλοδιδακτικό.
«Ένεκα πατριωτισμού και φιλομαθείας»
Το 1836 δημιουργείται στην Άρτα ένας διαφορετικός τύπος σχολείου: το Αλληλοδιδακτικό. Η ίδρυσή του συνδέεται με τον μητροπολίτη Νεόφυτο Σκρίφα και με την οικονομική συμμετοχή των κατοίκων της πόλης. Η σχετική μαρτυρία σημειώνει ότι οι Αρτινοί ανήγειραν το σχολείο «ἕνεκα πατριωτισμοῦ καὶ φιλομαθείας».
Και εδώ η τοποθεσία έχει τη δική της ιστορία. Το Αλληλοδιδακτικό Σχολείο ανεγέρθηκε το 1836 στη θέση του παρεκκλησίου του Αγίου Γεωργίου Μπαχαρά, στην περιοχή της σημερινής πλατείας Εθνικής Αντίστασης. Το παρεκκλήσιο, σύμφωνα με τον Σεραφείμ Ξενόπουλο, είχε ανεγερθεί το 1812 και πυρπολήθηκε το 1821.
Έτσι μπορούμε σήμερα να τοποθετήσουμε το πρώτο Αλληλοδιδακτικό πολύ πιο συγκεκριμένα στον χάρτη της πόλης: όχι γενικά «κάπου κοντά στον Άγιο Δημήτριο», αλλά στην περιοχή της σημερινής πλατείας Εθνικής Αντίστασης.
Η μέθοδος ήταν διαφορετική από τη διδασκαλία της Σχολής Μανωλάκη. Στο αλληλοδιδακτικό σύστημα ένας δάσκαλος μπορούσε, με τη βοήθεια πιο προχωρημένων μαθητών, να εκπαιδεύει πολύ μεγαλύτερο αριθμό παιδιών. Ανάμεσα στους πρώτους δασκάλους αναφέρεται ο Κεφαλλονίτης Παναγιώτης Αντύπας, ενώ ακολούθησαν και άλλοι από την Ήπειρο και την Άρτα.
Η στήριξη προερχόταν και εδώ από πολλούς: την τοπική κοινωνία, την Εκκλησία και τις μονές της περιοχής. Στα μέσα του 19ου αιώνα το σχολείο είχε πλέον εξελιχθεί σε έναν θεσμό πολύ μεγαλύτερης κλίμακας από τις παλιότερες σχολές.
Από τον Άγιο Γεώργιο στον Άγιο Μηνά
Η ιστορία του Αλληλοδιδακτικού δεν τελειώνει στην πλατεία Εθνικής Αντίστασης. Στον Άγιο Μηνά είχε δημιουργηθεί ένας ακόμη εκπαιδευτικός πυρήνας και τελικά, το 1868, το Αλληλοδιδακτικό του Αγίου Γεωργίου συγχωνεύθηκε με το σχολείο του Αγίου Μηνά.
Το σχολείο βρισκόταν στην πλατεία του Αγίου Μηνά, στη θέση των σημερινών «μαρκάτων».
Την όψη του διασώζει φωτογραφία του αρχιτέκτονα Αριστοτέλη Ζάχου, ενώ, όπως το περιγράφει ο αρχιτέκτονας Σταύρος Μαμαλούκος, ήταν ένα διώροφο ορθογώνιο κτίριο που διατηρούσε πολλά από τα χαρακτηριστικά των παλιών αρτινών αστικών σπιτιών.
Στο ισόγειο άνοιγε προς την αυλή τοξοστοιχία με πέντε τόξα, ενώ στον όροφο οι αίθουσες αναπτύσσονταν κατά μήκος μιας φαρδιάς υαλόφρακτης «κρεββάτας». Η πρόσβαση στον όροφο γινόταν από την αυλή με λίθινη κλίμακα δύο συμμετρικών βραχιόνων, στηριγμένη σε τρία τόξα. Το κτίριο έχει από παλιά κατεδαφιστεί.
Ο χώρος αυτός συνδέθηκε με το όνομα του Αρτινού ευεργέτη Νικολάου Πριόβολου και έμεινε γνωστός ως Πριοβόλειον. Η ονομασία Πριοβόλειον έχει σήμερα σχεδόν ξεχαστεί και το παλιό κτίριο αναφέρεται συχνότερα ως σχολείο του Αγίου Μηνά. Όμως πίσω από την ονομασία υπήρχε μια πολύ συγκεκριμένη ευεργεσία.
Ο Πριόβολος, Αρτινός από τα Πιστιανά που είχε δημιουργήσει περιουσία στο εξωτερικό, άφησε με τη διαθήκη του σημαντικό κεφάλαιο για τη γενέτειρά του. Το ποσό έφθανε τις 100.000 δραχμές και προοριζόταν να παραμείνει ως κεφάλαιο, ώστε οι τόκοι του να χρησιμοποιούνται διαρκώς.
Ο ίδιος όριζε ότι το μισό των τόκων θα ανήκε «εἰς τὴν διεύθυνσιν τῆς πρωτευούσης σχολῆς εἰς Ἄρταν» και θα διατίθετο «χρονικῶς καὶ αἰωνίως» για «πληρωμὰς διδασκάλων», για ενίσχυση ή μισθούς φτωχών μαθητών και για άλλα σχετικά έξοδα. Το άλλο μισό προοριζόταν για τέσσερις προικοδοσίες φτωχών κοριτσιών της Άρτας.
Έτσι η διαδρομή του Αλληλοδιδακτικού είναι και μια μικρή διαδρομή μέσα στην πόλη: από τον Άγιο Γεώργιο Μπαχαρά και την πλατεία Εθνικής Αντίστασης προς τον Άγιο Μηνά και το Πριόβόλειον.
Τρεις τόποι και μια μακρά παράδοση
Αν δούμε συνολικά αυτή την ιστορία, τρία σημεία της Άρτας αποκτούν ιδιαίτερο βάρος: ο Άγιος Βασίλειος της Αγοράς, ο Άγιος Γεώργιος Μπαχαρά και ο Άγιος Μηνάς.
Ο πρώτος συνδέθηκε με τη Σχολή Μανωλάκη του 17ου αιώνα. Στη θέση του δεύτερου χτίστηκε το πρώτο Αλληλοδιδακτικό του 1836. Στον τρίτο κατέληξε, μετά τη συγχώνευση, η πορεία του Αλληλοδιδακτικού μέσα στο Πριοβόλειον.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η πιο ενδιαφέρουσα συνέχεια: όχι στη μορφή των σχολείων, που άλλαζε, αλλά στην επανεμφάνιση της ίδιας ανάγκης. Να βρεθεί χώρος, να εξασφαλιστούν χρήματα, να πληρωθούν δάσκαλοι και να δοθεί η δυνατότητα σε παιδιά που δεν είχαν οικονομικά μέσα να μορφωθούν.
Από το «ἵνα μὴ μάτην ὁ σπόρος τῆς διδασκαλίας καταβάληται» του 1669, στο «ἕνεκα πατριωτισμοῦ καὶ φιλομαθείας» του 1836 και στο «χρονικῶς καὶ αἰωνίως» του Πριόβολου, τρεις διαφορετικές φράσεις από διαφορετικές εποχές λένε τελικά κάτι παρόμοιο: ότι η παιδεία στην Άρτα θεωρήθηκε υπόθεση της ίδιας της πόλης.
Ενδεικτική βιβλιογραφία: Σεραφείμ Ξενόπουλος (Βυζάντιος), Δοκίμιον ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης, 1884· Κ. Βάγιας, «Τα σχολεία της Άρτας (1662–1881)», Σκουφάς, 1957· Κ. Δ. Στεργιόπουλος, «Ο ιερομόναχος Σωφρόνιος Λειχούδης και η Σχολή Μανωλάκη στην Άρτα», Θεολογία, 1986· Κ. Δ. Στεργιόπουλος, «Η παιδεία στην Άρτα και την περιοχή της από το 1827 μέχρι του 1881», Ηπειρωτικό Ημερολόγιο, 1988, Μ. Καρδαμίτση-Αδάμη, Γ. Κίζης, Στ. Μαμαλούκος, Ήπειρος – Θεσσαλία – Μακεδονία. Μέσα από τον φακό του Αριστοτέλη Ζάχου, 1915–1931, Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα 2007.
Το Σχολείο του Πριόβολου στην πλατεία του Αγίου Μηνά, στη θέση των σημερινών «μαρκάτων». Φωτογραφία Αριστοτέλη Ζάχου (1916). Διακρίνονται η τοξοστοιχία του ισογείου και η εξωτερική λίθινη κλίμακα που οδηγούσε στον όροφο.