Ο Ρεαλισμός των Αξιών σε έναν Ρευστό Κόσμο

Γράφει ο Ελισσαίος Βγενόπουλος

Ζούμε στην εποχή της μεγάλης αποσύνθεσης των σταθερών. Η διεθνής αρχιτεκτονική που οικοδομήθηκε πάνω στα ερείπια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ένα θεσμικό οικοδόμημα που για δεκαετίες φάνταζε ακλόνητο και αυτονόητο, μοιάζει σήμερα με παλαιό σκηνικό θεάτρου που καταρρέει αργά κάτω από το βάρος της ίδιας του της ιστορίας. Σε κοινό τους άρθρο στο περιοδικό The Economist, ο πρωθυπουργός του Καναδά, Μαρκ Κάρνεϊ, και ο πρόεδρος της Φινλανδίας, Αλεξάντερ Στουμπ, έθεσαν τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων.

Υποστήριξαν με παρρησία ότι ο κόσμος μας δεν βιώνει απλώς μια ακόμη συγκυριακή κρίση, αλλά μια βαθιά, μη αναστρέψιμη δομική αναδιάρθρωση. Η παραδοσιακή εποχή των δεδομένων συμμαχιών και των παγιωμένων γεωπολιτικών ισορροπιών έχει τελειώσει οριστικά.

Στη θέση της αναδύεται ένας κόσμος ρευστός, όπου θα κυριαρχούν οι ευέλικτες, μεταβαλλόμενες συνεργασίες και οι συμμαχίες κατά περίπτωση (ad hoc), μια μορφή «μεταβλητής γεωμετρίας» των διεθνών σχέσεων.

Αυτή η διαπίστωση αποκτά μια ιδιαίτερη πνευματική και υπαρξιακή βαρύτητα αν την αντικρίσουμε μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης φιλοσοφικής και κοινωνικής σκέψης. Δεν πρόκειται απλώς για μια διπλωματική ή τεχνοκρατική αναπροσαρμογή, αλλά για την απόλυτη επικράτηση αυτού που ο κοινωνιολόγος Ζίγκμουντ Μπάουμαν ονόμασε «ρευστή νεωτερικότητα».

Σε μια τέτοια μεταβατική πραγματικότητα, οι συλλογικοί θεσμοί χάνουν τη στερεότητά τους πριν καν προλάβουν να παγιωθούν, και τα υποκείμενα, όπως ακριβώς και τα σύγχρονα κράτη, υποχρεούνται να ζουν σε μια διαρκή κατάσταση ετοιμότητας, αβεβαιότητας και εγρήγορσης.

Η πρόταση των δύο ηγετών για μια στρατηγική που ονομάζουν «ρεαλισμό βασισμένο στις αξίες» αποτελεί μια τολμηρή, βαθιά στοχαστική απόπειρα να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στην κυνική realpolitik και τον ουτοπικό ιδεαλισμό.

Είναι μια προσέγγιση που επιμένει να παραμένει προσηλωμένη στις θεμελιώδεις αρχές της ελευθερίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της βιωσιμότητας και της αλληλεγγύης, αναγνωρίζοντας όμως ταυτόχρονα, με αφοπλιστική ειλικρίνεια, ότι δεν συμμερίζονται όλοι οι διεθνείς εταίροι τις ίδιες ηθικές αφετηρίες.

Αυτός ο «ρεαλισμός των αξιών» μάς αναγκάζει να επανεξετάσουμε την ίδια την έννοια της ηθικής στην πολιτική και την κοινωνία. Μας φέρνει αναπόφευκτα στον νου τη σκέψη του Μαξ Βέμπερ για την «ηθική της ευθύνης», η οποία δεν αρκείται στην υποκειμενική καθαρότητα των προθέσεων, αλλά συνυπολογίζει τις πραγματικές συνέπειες των πράξεων μέσα σε έναν ριζικά ατελή και συχνά εχθρικό κόσμο.

Ο πολιτισμός μας ανέκαθεν υπήρξε το προνομιακό εκείνο πεδίο όπου δοκιμάζονται οι αντοχές των ανθρώπινων αξιών απέναντι στην τραχύτητα και τη βία της πραγματικότητας.

Όταν ο Κάρνεϊ και ο Στουμπ απορρίπτουν τόσο την άκαμπτη, δογματική προσκόλληση σε ένα δυσλειτουργικό πολυμερές σύστημα όσο και την ψυχρή λογική της καθαρής ισχύος που θα οδηγούσε στην πλήρη αποδόμησή του, ουσιαστικά αναζητούν μια νέα αφηγηματική γραμμή για την ανθρωπότητα. Μια γραμμή που αποφεύγει τον στείρο συντηρητισμό αλλά και τον ισοπεδωτικό μηδενισμό.

Η μετάβαση αυτή μπορεί να ιδωθεί και μέσα από το πρίσμα της σκέψης του Ζακ Ντεριντά. Η αποδόμηση δεν σημαίνει καταστροφή των θεσμών ή άρνηση κάθε σταθεράς, σημαίνει πρωτίστως την αμφισβήτηση της ιδέας ότι υπάρχει μία και μοναδική αφήγηση ικανή να ερμηνεύσει τον κόσμο. Κάτι ανάλογο φαίνεται να συμβαίνει σήμερα και στις διεθνείς σχέσεις.

Οι ad hoc συμμαχίες δεν αποτελούν απλώς μια νέα διπλωματική τεχνική, αλλά την έκφραση μιας πολυκεντρικής πραγματικότητας, όπου διαφορετικά κράτη συγκλίνουν προσωρινά γύρω από επιμέρους συμφέροντα ή κοινές προκλήσεις, χωρίς να συγκροτούν αναγκαστικά μόνιμα στρατόπεδα.

Η πρόκληση για όσους επιδιώκουν τη σταθερότητα δεν είναι να αναστήσουν έναν κόσμο που έχει οριστικά παρέλθει, αλλά να μάθουν να κινούνται δημιουργικά μέσα σε αυτή τη νέα συνθήκη, διατηρώντας έναν πυρήνα αξιών χωρίς να εγκλωβίζονται σε άκαμπτες βεβαιότητες.

Η προσαρμοστικότητα, υπό αυτή την έννοια, δεν αποτελεί έκφραση καιροσκοπισμού, αλλά προϋπόθεση ουσιαστικού διαλόγου με τον Άλλον, ακόμη και όταν οι διαφωνίες παραμένουν βαθιές.

Η τραγικότητα της δικής μας εποχής έγκειται στο γεγονός ότι η αναζήτηση αυτής της νέας ισορροπίας δεν γίνεται σε συνθήκες εργαστηριακής ασφάλειας, αλλά υπό την άμεση απειλή μιας γενικευμένης υπαρξιακής κρίσης.

Αυτή η κρίση εκτείνεται από την κλιματική κατάρρευση και την ψηφιακή δυστοπία, μέχρι την επιστροφή του απροκάλυπτου πολέμου στην ευρωπαϊκή ήπειρο με τη βάρβαρη ρωσική επιθετικότητα στην Ουκρανία.

Ταυτόχρονα, εντείνεται από τις απρόβλεπτες, χωρίς αρχή και τέλος συγκρούσεις της διακυβέρνησης Τραμπ απέναντι στο καθεστώς των μουλάδων του Ιράν, οι οποίες στερούνται σαφούς στρατηγικού σχεδίου και απειλούν ανά πάσα στιγμή να μετατρέψουν τον πλανήτη σε παρανάλωμα πυρός.

Ο «ρεαλισμός βασισμένος στις αξίες» είναι, σε τελική ανάλυση, μια πράξη πνευματικού και πολιτικού θάρρους. Μας καλεί επιτακτικά να μην αποστρέψουμε το βλέμμα μας από το σκοτάδι, τον πόλεμο και τις αντιφάσεις του σύγχρονου κόσμου, αλλά ταυτόχρονα να μην επιτρέψουμε στον κυνισμό να σβήσει την πρωταρχική φλόγα του ουμανισμού.

Όπως ορθά επισημαίνουν οι δύο ηγέτες, η πραγματική πρόοδος δεν μπορεί ποτέ να σηματοδοτηθεί και να επιτευχθεί μέσα από μονολόγους ισχύος, παρά μόνο μέσα από έναν επίπονο, ειλικρινή και συνεχή διάλογο.

Σε αυτόν ακριβώς τον διάλογο, η σύγχρονη διανόηση και η βαθιά πολιτική σκέψη οφείλουν να συναντηθούν ξανά, προσφέροντας η μία στην άλλη τα απαραίτητα αντίδοτα, η πολιτική τη γείωση στην ωμή πραγματικότητα και η φιλοσοφική θεώρηση το δημιουργικό όραμα για το τι μπορεί, και πρέπει, να παραμείνει βαθιά ανθρώπινο σε έναν κόσμο που αλλάζει με καταιγιστικούς ρυθμούς.

Ίσως αυτός να είναι, τελικά, ο αληθινός ρεαλισμός των αξιών, όχι η αφελής προσδοκία ότι ο κόσμος θα γίνει δικαιότερος από μόνος του, ούτε η κυνική παραίτηση απέναντι στη δύναμη της ισχύος, αλλά η επίμονη επιλογή να διατηρούνται οι θεμελιώδεις αξίες ως σταθερή πυξίδα μέσα σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται διαρκώς.

Η γεωμετρία αυτού του νέου κόσμου δεν θα σχεδιαστεί με ευθείες γραμμές ούτε με σταθερά κέντρα. Θα θυμίζει έναν συνεχώς μεταβαλλόμενο χάρτη, όπου η πραγματική σταθερά δεν θα είναι οι συμμαχίες, αλλά η ικανότητα των κοινωνιών να αλλάζουν πορεία χωρίς να χάνουν τον ηθικό τους προσανατολισμό.