Άρθρο του Ιωάννη Δ. Παπαγιάννη*
Φέτος συμπληρώνονται 80 χρόνια από την ίδρυση του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ) και τις επόμενες ημέρες συμπληρώνονται 79 χρόνια από τη καταστροφή του Αρχηγείου Τζουμέρκων του ΔΣΕ. Με αφορμή τις επετείους αυτές, η «ΗΧΩ» προχωρά στη δημοσίευση ενός άρθρου του Ιωάννη Δ. Παπαγιάννη, σχετικό με την καταστροφή του Αρχηγείου Τζουμέρκων του ΔΣΕ. Το άρθρο θα δημοσιευτεί σε τέσσερις συνέχειες.
Ο Ιωάννης Δ. Παπαγιάννης κατάγεται από το χωριό Μελισσουργοί. Γεννήθηκε το 1964 στην πόλη της Άρτας όπου και μεγάλωσε. Το 1985 αποφοίτησε από την Παιδαγωγική Ακαδημία Ηρακλείου (Κρήτης) και από το 1987 εργάστηκε ως δάσκαλος στην Εύβοια, στην Άρτα και στην Αθήνα. Σήμερα, συνταξιούχος πια, ζει στην Αθήνα και στην Άρτα.
Είναι ανιψιός (δεύτερου βαθμού) των αναφερομένων στο παρόν άρθρο αδερφών, μαχητών του ΔΣΕ: Χρήστου και Δημητρίου (Μήτσου) Παπαγιάννη (Σκαμνιά).
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ
Το Φθινόπωρο του 1946, με εντολή της ηγεσίας του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας (ΚΚΕ), τριάντα περίπου στελέχη του Κόμματος, κυρίως στρατιωτικά, με καταγωγή από την Ήπειρο και ιδίως από την Άρτα, στάλθηκαν (σε δυο ομάδες) από το Μπούλκες (Bulkes) [*1] στα Τζουμέρκα, για να συγκροτήσουν εκεί αντάρτικη ομάδα. Επικεφαλής των στελεχών αυτών ήταν οι: Γεράσιμος Μαλτέζος (Τζουμερκιώτης) και Θόδωρος Ζαλοκώστας (Παλιούρας) [*2]. Στα Τζουμέρκα, τα στελέχη αυτά ενώθηκαν με μια 10μελή Ομάδα Ένοπλων Καταδιωκόμενων Αγωνιστών, η οποία είχε συγκροτηθεί από τον Ιούνιο του 1946, με επικεφαλής τον Κώστα Μίντζα [*3] και έτσι έγιναν περίπου σαράντα. Στη συνέχεια, οι σαράντα ενισχύθηκαν με δέκα περίπου μαχητές από το Αρχηγείο Ιωαννίνων του ΔΣΕ και με περισσότερους από το Αρχηγείο Κόζιακα του ΔΣΕ (το οποίο χορήγησε και πολεμικό υλικό), αλλά κυρίως ενισχύθηκαν με στρατολόγηση περίπου 120 νεολαίων [*4]. Έτσι, προς τα τέλη Δεκεμβρίου του 1946 (επισήμως στις 27/12/1946) συγκροτήθηκε το Αρχηγείο Τζουμέρκων του ΔΣΕ, με Στρατιωτικό Διοικητή τον Μαλτέζο και Πολιτικό Επίτροπο τον Ζαλοκώστα (η διοίκηση των τμημάτων του ΔΣΕ ήταν διμελής) και συνολική αριθμητική δύναμη περίπου 180 μαχητών…
Το φθινόπωρο του ’46 και τον χειμώνα του ’46 – ’47 οι μαχητές του Αρχηγείου Τζουμέρκων του ΔΣΕ έκαναν τακτικές εμφανίσεις στα ορεινά χωριά της ευρύτερης περιοχής των Τζουμέρκων (κυρίως για στρατολόγηση και εφοδιασμό) και συγκρούονταν συχνά με ένοπλες κρατικές και παρακρατικές δυνάμεις, γεγονός που επέφερε κάποιες απώλειες στις τάξεις τους, με σημαντικότερη τη σύλληψη (στις 28/10/1946) και την κατοπινή εκτέλεση (μετά από θανατική καταδίκη σε Στρατοδικείο στα Ιωάννινα) του Βάιου Χαριλόη (Ηρακλειώτη)…
Στο χρονικό διάστημα από 5 Απριλίου ως 6 Μαΐου 1947 κυβερνητικές ένοπλες δυνάμεις πραγματοποίησαν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στην περιοχή της Κεντρικής Πίνδου (στην Ήπειρο, στη Θεσσαλία και στη Δυτική Μακεδονία). Οι επιχειρήσεις αυτές είχαν την κωδική ονομασία «Αετός» και αποτελούσαν την πρώτη φάση (υπο-σχέδιο) ενός γενικότερου σχεδίου, με την ονομασία «Τέρμινους» («Terminus»)…
-ΕΠΕΞΗΓΗΣΕΙΣ
[*1]Μετά την υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας (12/2/1945) και τον αφοπλισμό και την αποστράτευση των ένοπλων οργανώσεων του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ), δηλαδή του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (ΕΛΑΣ), του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Ναυτικού (ΕΛΑΝ) και της Εθνικής Πολιτοφυλακής, εξαπολύθηκε, σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, η αποκαλούμενη «Λευκή Τρομοκρατία», η οποία εκδηλώθηκε με εκφοβισμούς, διώξεις, συλλήψεις, κακοποιήσεις, βασανισμούς, ακόμη και δολοφονίες σε βάρος μελών του ΕΑΜ και ιδίως κομμουνιστών…
Η ηγεσία του ΚΚΕ προκειμένου να προστατεύσει τα πιο «επισημασμένα» (τα πιο «εκδηλωμένα») μέλη του Κόμματος από τη «Λευκή Τρομοκρατία» και κυρίως τους καπεταναίους και τους αξιωματικούς του ΕΛΑΣ (και του ΕΛΑΝ), τα απέστειλε στις γειτονικές «σοσιαλιστικές» χώρες (Αλβανία, Γιουγκοσλαβία και Βουλγαρία). Τελικά σχεδόν όλοι αυτοί, που ξεπερνούσαν τις 5.000, συγκεντρώθηκαν (κυρίως στο χρονικό διάστημα Ιούνιος 1945 – Οκτώβριος 1945) και διέμειναν στο (ημι-εγκαταλελειμμένο) χωριό Μπούλκες, στη βορειοανατολική Γιουγκοσλαβία [σήμερα το Μπούλκες ονομάζεται Μάγκλιτς (Maglic) και ανήκει στη Σερβία (στην αυτόνομη επαρχία της Βοϊβοντίνας)]…
Βεβαίως, η αποστολή αυτών των 5.000 αγωνιστών στο εξωτερικό και η συγκέντρωσή τους στο Μπούλκες δεν αποσκοπούσε μόνο στη διαφύλαξή τους από τη «Λευκή Τρομοκρατία», αλλά και στη συγκρότηση μιας ετοιμοπόλεμης ένοπλης εφεδρείας, η οποία θα χρησιμοποιείτο σε μια ενδεχόμενη νέα ένοπλη σύγκρουση στην Ελλάδα. Γι’ αυτό στο Μπούλκες γινόταν, μεταξύ άλλων, και στρατιωτική προετοιμασία…
[*2] Ο Γεράσιμος Μαλτέζος (Τζουμερκιώτης) γεννήθηκε το 1915 στο χωριό Σπανοπέτρα (Άνω Πέτρα) Άρτας. Αποφοίτησε από τη Σχολή Ευελπίδων το 1937. Πήρε μέρος στον Ελληνογερμανικό Πόλεμο ως υπολοχαγός της VII Μεραρχίας (στην περιοχή της Δράμας). Στη διάρκεια της Κατοχής διετέλεσε (μεταξύ άλλων) Καπετάνιος της πρώτης ανταρτοομάδας του ΕΑΜ στο νομό Άρτας και Στρατιωτικός Διοικητής και κατόπιν Καπετάνιος του Αρχηγείου Τζουμέρκων (3/40 Συντάγματος) ΕΛΑΣ… Στο Μπούλκες ήταν διοικητής της Στρατιωτικής Σχολής Αξιωματικών.
Ο Θόδωρος Ζαλοκώστας (Νίκος Παλιούρας) γεννήθηκε το 1912 στο χωριό Θεοδώριανα. Αποφοίτησε (με άριστα) από τη Σχολή Ευελπίδων το 1937. Πήρε μέρος στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο ως ανθυπολοχαγός (διοικητής λόχου). Στη διάρκεια της Κατοχής διετέλεσε Καπετάνιος του Αρχηγείου Τζουμέρκων του ΕΛΑΣ αρχικά και κατόπιν Καπετάνιος και μετά Πολιτικός Αντιπρόσωπος του ΕΑΜ στο Αρχηγείο Σουλίου (24ο Σύνταγμα) του ΕΛΑΣ. Τον Δεκέμβριο του 1944 έγινε Καπετάνιος της Χ Ταξιαρχίας του ΕΛΑΣ [η οποία ανήκε στην VIII Μεραρχία (Ηπείρου) του ΕΛΑΣ].
Μεταξύ των στελεχών του ΚΚΕ που στάλθηκαν από το Μπούλκες στα Τζουμέρκα ήταν και οι εξής Αρτινοί: Βάιος (Βάγιας) Χαριλόης (Ηρακλειώτης) [δάσκαλος από το Δημαριό, Καπετάνιος του Αρχηγείου Τζουμέρκων ΕΛΑΣ], Δημήτρης Βάρδιας (Χαραλαμπόπουλος) [από το Κομπότι, αξιωματικός της Εθνικής Πολιτοφυλακής], Κώστας Λιούκας (Μυγδαλιάς) [από τα Θεοδώριανα, Στρατιωτικός Διοικητής λόχου του 2ου Τάγματος του 3/40 Συντάγματος ΕΛΑΣ], Βαγγέλης Μανιώτης (Φελέκης) [από το Δημαριό, αξιωματικός της Εθνικής Πολιτοφυλακής], Δημήτρης (Μήτσος) Παπαγιάννης (Σκαμνιάς) [από τους Μελισσουργούς, Καπετάνιος λόχου του 1ου Τάγματος του 3/40 Συντάγματος ΕΛΑΣ], Γιάννης Φωτονιάτας (Περάνθης) [από την πόλη της Άρτας, με «θητεία» στις φυλακές της Κέρκυρας επί «4ης Αυγούστου», πρωτεργάτης της ΕΑΜικής Αντίστασης στην περιοχή της Άρτας, Πολιτικός Αντιπρόσωπος του ΕΑΜ στο 2ο Τάγμα του 3/40 Συντάγματος ΕΛΑΣ]…
[*3] Ο Κώστας Μίντζας γεννήθηκε το 1919 στο χωριό Καλαρρύτες (Ιωαννίνων). Προπολεμικά ασκούσε το επάγγελμα του τυροκόμου και αποτελούσε στέλεχος του ΚΚΕ στην περιοχή του. Στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο προήχθη επ’ ανδραγαθία από λοχίας σε ανθυπολοχαγός. Στη διάρκεια της Κατοχής διετέλεσε Καπετάνιος του 1ου τάγματος του 3/40 Συντάγματος του ΕΛΑΣ…
Στη 10μελή ομάδα του Κώστα Μίντζα ήταν ενταγμένος και ο Χρήστος Παπαγιάννης (αδερφός του Σκαμνιά), όπως επίσης τουλάχιστον άλλοι δύο κομμουνιστές από τους Μελισσουργούς…
[*4]Στο αρχικό στάδιο συγκρότησης του ΔΣΕ, η στρατολογία δεν είχε ακόμη αποκτήσει «καθολικό» και «υποχρεωτικό» χαρακτήρα (όπως συνέβη από την άνοιξη του 1947 και έπειτα). Περιοριζόταν σχεδόν αποκλειστικά σε μέλη ΕΑΜικών οικογενειών. Γι’ αυτό και οι τότε στρατολογημένοι μαχητές, στη συντριπτική πλειονότητά τους, ενστερνίζονταν γρήγορα τα ιδανικά του ΔΣΕ.
(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)